Oromoon durii kaasee "Bunaaf nagaan hin dhabinaa!" jedhee dhaadata. Dhaadannoon kun aadaa keenya keessatti iddoo bunaaf kennamu agarsiisa. Yeroo ammaa kanatti, buna dhuguun guutummaa addunyaatti jaallatamaa fi dhugaatii hedduminaan dhugamu keessaa tokko ta'eera. Garuu, bunni dhugaatii mi'aa qabu qofa osoo hin taane, faayidaa fayyaa hedduu akka qabu qorannoowwan saayinsii ammayyaa hedduun mirkaneessaa jiru.
Barreeffama kana keessatti, faayidaalee buna dhuguun fayyaa qaamaa fi sammuu keenyaaf qabu bal'inaan isiniif ibsina. Yoo buna jaallattaniis ta'ee yoo ammas hin jalqabin, ergaan kun akka isin dinqisiisuu fi yaada keessan jijjiirrattaan abdiin qabna.
1. Fayyaa Sammuu Cimsuu fi Dandeettii Hojii Ol Kaasuu
Buna yeroo dhugnu, faayidaan inni duraa argisiisu dammaqinsa fi humna nuuf kennuudha. Kunis sababa uumamaa buna keessa jiru, kaafiyanii (Caffeine) jedhamuuni.
- Dammaqinsa fi Xiyyeeffannoo: Kaafiyaaniin akka sibiila kakaasuu sammuutti (central nervous system stimulant) hojjeta. Innis, anniin sammuu keenya tasgabbeessu kan 'Adenoziin' jedhamu dhaabuudhaan, anniin 'Dopamine' fi 'Norepinephrine' jedhaman dabala. Kun immoo, dammaqinaa, xiyyeeffannoo, fi carraaqqii keenya ol kaasuu danda'a.
- Dhukkuboota Narvii (Neurodegenerative Diseases) Ofirraa Ittisuu: Qorannoowwan hedduun akka mul'isanitti, namoonni buna yeroo hundaa dhugan carraa dhukkuboota sammuu dullumaan dhufan kan akka Parkinson's Disease fi Alzheimer's Disease (Dementia) jedhaman ofirraa ittisu. Dhukkuboonni kun namoota umuriin isaanii 65 ol ta'e irratti baay'inaan mul'atu. Bunni dhugamu carraa dhukkuboota kanaan qabamuu gadi buusa.
2. Dhukkuboota Gurguddoo Qaamaa Ittisuu
Bunni antii-oksidaantii (antioxidants) hedduu kan akka 'Polyphenols' fi 'Chlorogenic Acid' jedhaman of keessaa qaba. Qabiyyee fayyaa bu'uuraa kana irraa kan ka'e, bunni dhukkuboota cimaa hedduu ofirraa ittisuuf humna guddaa qaba.
- Dhukkuba Sukkaaraa (Type-2 Diabetes Mellitus) Ittisuu: Qorannoon bal'aan akka agarsiisutti, namoonni buna dhugan carraa dhukkuba sukkaaraa gosa 2ffaan qabamuu 23% - 50% gadi buusu. Kunis bunni hojii seelota 'Beetaa' kan insuliinii oomishan cimsuu fi meetaabolii gilukoosii (akka qaamni sukkaara hojjetu) fooyyessuun akka danda'u himama.
- Fayyaa Onnee fi Dhiiga Sammuu Keessatti Dhangala'uu (Stroke) Eeguu: Bunni dhugaatii cimaa yoo ta'eef, dhiibbaa dhiigaa irratti dhiibbaa xiqqoo fiduu danda'a. Haa ta'u malee, yoo madaalawaadhaan (tokko hanga sadii guyyaatti) dhugame, carraa dhukkuba onnee fi dhiigni sammuu keessatti dhangala'uun (stroke) dhufu gadi buusuun fayyaa onnee ni eega.
- Kaansarii Ofirraa Ittisuu: Bunni kaansarii gosa tokko tokko ofirraa ittisuuf gargaaruu danda'a. Keessattuu, carraa kaansarii tiruu fi mar'imaanii gadi buusuun beekama. Namoonni buna dhugan carraa kaansarii tiruutiin qabamuu 40% fi kaansarii mar'imaaniin qabamuu 15% gadi buusuu danda'u.
- Fayyaa Tiruu (Liver Health) Deggeruu: Tiruu keenya akka fayyaa qabeessa ta'uuf bunni gumaacha guddaa qaba. Qorannoowwan akka agarsiisanitti, bunni dhukkuba tiruu kan sadarkaa dhumaa (Cirrhosis) jedhamu, kan keemikaalotaa fi alkooliirraa dhufu, ofirraa ittisuu danda'a. Bunni tiruu qulqulleessuudhaan miidhaa keemikaalota irraa dhufu irraa eega.
3. Fayyaa Jireenya Gabaabaa fi Dheeraaf (Longevity)
Faayidaaleen bunaa kunniin hundi walitti qabamanii, bu'aa guddaa inni jireenya namaatiif qabu argisiisu.
- Jireenya Dheereessuu: Qorannoon guddaan tokko akka agarsiisutti, namoonni buna yeroo hundaa (madaalawaadhaan) dhugan, warra hin dhugne caalaa carraa du'a sababa kamiiniyyuu gadi buusu. Kuniis dhukkuboota gurguddoo (onnee, sukkaaraa, kaansarii) ittisuu isaatiin walqabata. Bunni akka inshuraansii lubbuutti tajaajila jechuun ni danda'ama.
- Si'aa'inaa fi Dhiphina (Depression) Hir'isuu: Kaafiyaaniin moodii namaa fooyyessuu fi dhiphina xiqqeessuu danda'a. Namoonni buna dhugan, carraa dhiphinaa fi rakkoo walitti hidhata qaban ofirraa ittisuu danda'u.
4. Akkaataa Buna Dhuguu Sirrii
Faayidaa bunaa guutuu argachuuf, akkaataa dhugaatiin isaa baay'ee murteessaadha.
- Madaalawaa Dhuguu: Qorannoon hedduun akka gorsutti, shiinii (kuppii) 3 hanga 5 guyyaatti dhuguun faayidaa fayyaa gaarii argamsiisa.
- Buna Filteeraan (Filtered Coffee) Dhuguu: Akka Hayyoonni Yuunivarsiitii Haarvaardi jedhanitti, buna filteeraan baasanii dhuguun filannoo caalaatti fayyaa qabuudha. Sababni isaas, meeshaalee buna keessa jiran kan koolestroolii (LDL 'bad cholesterol') ol kaasan (Cafestol fi Kahweol) filteerri waan qabuuf, fayyaa onneef gaariidha. Buna Espresso, French Press, yookiin buna keenya aadaa yoo ta'e, meeshaaleen kunniin keessa turuu danda'u.
- Mi'eessitoota (Additions) Of Eeggachuu: Buna keessan sukkaara, kriimii (cream), yookiin mi'eessitoota sirippii (syrups) heddummina qaban irraa fageessuun barbaachisaadha. Yoo akkas gootan, dhugaatii fayyaa qabu kana gara dhugaatii kaalorii fi sukkaara heddumminaan qabutti jijjiirtu. Buna gurraacha yookiin aannaniin xiqqoo dhuguun filatamaadha.
Xumura
Bunni, kan eebba Waaqaatiin biyya keenyarraa addunyaatti faca'e, inshuraansii fayyaa keenyaaf gumaacha guddaa qaba. Faayidaaleen isaa, kan sammuu kakaasuu, dhukkuba sukkaaraa, onnee, kaansarii, fi dhukkuba narvii ittisuu danda'an, akka dhugaatii addunyaatti bakka guddaa akka qabatu godheera.
Amma kaayyoon keenya: Buna madaalawaa fi sirriitti dhuguudhaan fayyaa keenya haa cimsinu!
"Bunni jira... Kottaa Buna Dhugaa!"
