Get Started
1. Hiikaa fi Barbaachisummaa Fuudhaa fi Heerumaa Arsii Keessatti
Home » Uncategorized  »  1. Hiikaa fi Barbaachisummaa Fuudhaa fi Heerumaa Arsii Keessatti
1. Hiikaa fi Barbaachisummaa Fuudhaa fi Heerumaa Arsii Keessatti

Fuudhaa fi Heerumni Oromoo Arsii biratti akka dhaabbata murteessaa fi ulfaataa ta'ee fudhatama. Kun yeroo dargaggeessi tokko gosa biraa irraa haadha warraa fudhatu, ykn shamara tokko gosa biraatti heerumtu qofa osoo hin taane, hariiroo gosa lama gidduu jiru cimsuu, hirmaannaa hawaasaa dabalataa argamsiisuu fi lafa fi mirga ilaachisee dhimma siyaasaa fi dinagdee guddaa qaba. Walumaa galatti, fuudhaa fi heerumni:

  • Maatii Haarawa Uumuu: Hundee hawaasaa kan ta'e maatii bu'uuraa diriirsa.
  • Gosa Walitti Fiduu: Gosa adda addaa walitti fiduun michummaa fi hidhata cimaa uuma.
  • Dhaala Dabarsuu: Dhaloota itti aanutti seenaa, aadaa fi qabeenya dabarsuuf karaa seera qabeessa ta'a.

2. Akaakuuwwan Sirna Fuudhaa fi Heerumaa Oromoo Arsii

Arsii keessatti, sirni fuudhaa fi heerumaa garaagarummaa guddaa qaba. Haalli jireenyaa fi yeroon jijjiiramaa deemuun, akaakuuwwan tokko tokko yeroo ammaa baay'inaan yoo raawwataman, kanneen biraan ammoo hir'achaa deemu. Akaakuuwwan fuudhaa fi heerumaa gurguddoon Arsii biratti beekaman muraasni:

A. Gabbaraa/Baal-tokkee (Walii Galtee)

  • Hiikaa: Kun sirna fuudhaa fi heerumaa ammayyaa fi aadaa keessaa isa hedduu jaallatamaa fi beekamaa dha. Gabbaraa jechuun erga waliigaltee maatii fi gosa lamaan gidduu jiru cimee booda, qabeenyi (looniin yookiin horiin) kan abbaan warraa (yookiin maatiin isaa) maatii intalaaf kennu ykn kaffalu dha (Bridewealth/Dowry).
  • Dhimma: Fuudhaa fi heerumni kun fedhii fi walii galtee lamaanuu (dhiiraa fi shamaraa) irratti hundaa'a. Jaarsooliin (Jaarsummaan) dhimma Gabbaraa kana ni geggeessu.
  • Yeroo: Yeroo baay'ee sirni kun erga oobdii qotanii fi galanni sassaabamee booda, ji'oota Sadaasaa (November) hanga Guraandhalaatti (February) raawwatama.

B. Walgarra

  • Hiikaa: Walgarraan jechuun bifa fuudhaa fi heerumaa kan abbaan warraa (dhiirri) obboleettii isaa yookiin nama gosa isaa keessaa dhiira sanaatti dhiyaatu (durbi) gosa intala fuudhu sanaaf kennuun walii galtee raawwatu dha.
  • Dhimma: Kun bifa wal jijjiirraa yookiin "walii galtee gadaa" kan gosa lama gidduu jiru cimsuu fi gabbaraa kaffaluu baay'inaan hanbisuu dha. Yeroo ammaa, sababa jijjiirama hawaasaa fi amantii, akaakuun kun hir'achaa dhufeera.

C. Naqata (Qaadhimaa/Hoohoyyoo)

  • Hiikaa: Naqataan jechuun bifa fuudhaa fi heerumaa kan gaa'ela dura walii galtee maatii lamaan jiddutti geggeeffamuu fi Jaarsummaan dhimma kaffaltii fi waadaa fuudhaa ittiin mirkaneessan dha.
  • Dhimma: Erga qaadhimaa (walii galtee jalqabaa) raawwatamee booda, sirni gaa'ela guddaan (cidhi) raawwatama. Eebbi Jaarsoolii yeroo Naqataa (Qaadhimaa) kana baay'ee ulfaataadha.

D. Buttaa

  • Hiikaa: Buttaan jechuun fuudhaa fi heerumaa humnaan yookiin "irreen" shamara fudhatan yoo ta'u, yeroo ammaa seeraan kan dhoorkame dha.
  • Dhimma: Dur dur aadaa kana keessatti shamarranis beekaa (walii galtee xiqqoo keessa jiruun) akka butaman gochuun ni mul'ata ture. Haa ta'u malee, sababa miidhaa guddaa qabuuf, hawaasaa fi mootummaadhaan ciminaan kan balaaleeffatamee fi dhoorkame dha.

3. Akkaataa Sirni Cidhaa Itti Raawwatamu

Sirni cidhaa Oromoo Arsii gosa lama (dhiiraa fi shamaraa) qofa osoo hin taane, gosa lama walitti fiduu waan ta'eef, sadarkaa gurguddaa fi ritualota addaa addaa qaba.

A. Qophii fi Filannoo

  • Qorannoo Dhiigaa/Gosaa: Maatiin dhiiraa fi shamaraa, akka aadaatti, sanyii yookiin gosaan dhiiga walii hin qabne (hanga dhaloota torbaatti) ta'uu isaanii mirkaneeffatu, kunis 'haraamuu' (walitti dhiyeenya dhiigaan fuudhuu) dhabamsiisuuf.
  • Waliigaltee: Maatiin dhiiraa, karaa Jaarsummaa (nama gidduu jiraatu), maatii shamaraa sanaa waliin qunnamtii uumanii, Gabbaraa fi haala gaa'elaa irratti waliif galu.
  • Guyyaa Murteessuu: Erga walii galteen cimee, guyyaa cidhaa beeksisanii, maatiin lamaan qophii bal'aa eegalu.

B. Sirna Hamoomotaa fi Fudhaa Intalaa

  • Hamoomotaa: Kun garee dhiirota (gootaa) gosa abbaa warraa irraa walitti babba'an yoo ta'an, ofuma isaaniitii, abbaa warraa, abbaa isaa fi jaalaa isaa waliin shamara fudhachuuf karaa deeman.
  • Faaruu Fardaa: Hamoomotni yeroo deeman faaruu fardaa (sirba farda jajjabeessu) sirbuun aarii fi humna gosa isaanii agarsiisu. Akka aadaatti, dhiirri kunniin gochaan isaanii butii (irreen fudhachuu) kan yaadachiisu yoo ta'u, kunis ulfina gosa dhiiraa mul'isa.
  • Fudhachuu: Abbaan warraa, shamara gosa biraa irraa fudhachuuf deemu. Baay'inaan guyyaa tokkotti fudhatanii deebi'uun murteessaadha.

C. Gaa'ela Dhaabbataa fi Siinqee

  • Siinqee: Siinqeen ulaagaa kabajaa fi mirga dubartootaa Oromoo biratti guddaa qabu dha. Dubartoonni Arsii, haadha warraa haarawaaf kabajaa fi mirga guutuu argamsiisuuf, Siinqee sana kennuufiin sirna guddaa raawwatu. Siinqeen akaakuu obboleettummaa dubartootaa kan seera Gadaa keessatti mirga qaban ittiin kabajchiifatanidha.
  • Eebba: Jaarsooliin fi haadholiin (Siinqee qaban) lamaanuu haadha warraa fi abbaa warraadhaaf eebba laatan, kunis jireenya maatii isaanii kan nagaa, hormaata fi milkaa'ina qabu akka ta'uuf kadhatan.

4. Dhimmoota Sirna Kana Keessatti Baay'ee Beekaman

A. Qabeenyaa fi Mirga Dubartootaa

  • Gabbaraa (Bridewealth): Kaffaltiin gabbaraa, aadaa Arsii keessatti, intalti qabeenyaa ykn horii fudhatteen gurguramte osoo hin taane, ulfina fi kabajaa maatii shamara sanaa fi dhaabbatummaa gaa'elaa mirkaneessuuf kan kaffalamu dha. Kaffaltiin kun yeroo ammaa jijjiiramaa dhufeera.
  • Siinqee: Akkuma olitti eerame, Siinqeen kabajaa fi aangoo dubartootaa agarsiisa. Haati warraa haarawaan Siinqeedhaan yoo kabajamte, mirga guutuu yoo isheen miidhamte yookiin sarbamte waanuma fedhetti ittiin dubbachuuf qabdi.

B. Weedduu fi Asoosama (Afaan Oromoo)

  • Weedduu Fuudhaa fi Heerumaa: Sirna fuudhaa fi heerumaa Arsii keessatti, weedduun (sirbi) bakka guddaa qaba. Weedduuwwan kunniin seenaa, aadaa, qabeenya gosaa, gorsa fi eebba kan of keessaa qaban yoo ta'u, wantoota lamaan (dhiiraa fi dubartii) yookiin gosa lama gidduu jiran kan ibsan dha.
  • Tirrii: Bifa sirbaa fi sirnichaa kan dhiirrii fi dubartiin safuudhaan ba'anii sarara lamaan walii isaanii ilaalanii sirban dha.

Xumura: Aadaa Kan Jijjiiramaa Deemu

Aadaan fuudhaa fi heerumaa Oromoo Arsii ammas bifa jireenya hawaasaa irratti hundaa'e tokko osoo hin taane, kan yeroo wajjiin jijjiiramaa deemu dha. Dargaggoonni hedduun ammaan tana walii galtee fedhii ofii irratti hundaa'uun (wal jaallatanii) gaa'ela dhaabbachuuf murteessu, kunis aadaa maatiin murteessuuf dhiisuun dhufeera.

Haa ta'u malee, Gabbaraa, Walgarra, Eebba Jaarsoolii fi Kabajaa Siinqee akka duudhaatti cimee jira. Sirni fuudhaa fi heerumaa Arsii bifa kabajaa, dinqisiifannaa, tokkummaa, fi seenaa guddaa of keessaa qabu ta'ee jiraata!

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *