Oromoon Arsii sababa bal'ina qubsuma lafaa fi lakkoofsa ummataatiin Oromoota biroo irra kan caalu yoo ta’u, kan qoodame bakka lamatti, isaanis Sikkoo fi Mandoo jedhamuun beekamu. Qoodamni kun maatii ykn balbala salphaa osoo hin taane, bu'uura guddaa eenyummaa Arsii kan hunda caaluudha.
1. Hundeen Maqaa: Ilmaan Lamaan Arsii
Seenaan aadaa fi afoolaa Oromoo Arsii akka ibsutti, Sikkoo fi Mandoon maqaa ilmaan lamaan Arsii irraa dhufe jedhamee amanama. Qoodamni kunis:
- Sikkoo: Akka gosaatti kan beekamu yoo ta’u, yeroo ammaa kana irra caalaatti Godina Baalee keessa kan qubatuudha. Sikkoon, ilmaan gurguddoo shan (5) qaba jedhamee beekama, isaanis dameelee gosaa (manneen) hedduutti qoodamu. Qoodamni Sikkoo kun naannoo jireenyaa, aadaa fi sirna Gadaa irratti dhiibbaa mataa isaa uumee jira.
- Mandoo: Innis gosa guddicha Arsii kan lammataa yoo ta'u, irra caalaatti Godinoota Arsii fi Baalee Kaabaa keessa kan jiraatuudha. Mandoon, qoodama bal'aa qabaatee, ilmaan gurguddoo torba (7) qaba jedhamee amanama. Fakkeenyaaf, ilmaan Mandoo keessaa Raayyaa, Kajawa, Hawaxxuu, Waanama, Utaa, Waayyuu, fi Biiltuu (ykn Arroojjii) kanneen beekamaniidha.
Qoodamni kun, gosa tokkoon tokkoon isaanii iddoo jireenyaa, madda qabeenyaa fi akkaataa jireenyaa mataa isaanii akka qabaatan kan taasiseedha.
2. Eenyummaa Cimsuu: Yaada Arsoomaa (Arsiihood)
Qoodamni gosaa kun, walitti dhufeenya uumamaa jiru hin laaffisne. Kanaaf, Oromoon Arsii yaada "Arsoomaa" jedhamu kan eenyummaa hawaasummaa waloo cimsu uummate.
- Arsoomaa Maali? Arsoomni jecha "Arsii ta'uu" jechuudha. Kunis maatii dhiigaa qofa osoo hin taane, Maqaa Kabajaa, Jaalalaa fi Obbolummaa kan ilmaan Sikkoo fi Mandoo hundumaa walitti hidhuudha.
- Dhaamsa Abbootii: Arsoomni yaboo (waadaa) fi dhaamsa akakkilee fi abbaa-baleetii Arsii ganamaa irraa dhufe. Dhaamsi kunis haala kam keessattuu wal gargaaruu, wal eeguu fi diinaan walitti hin buune jedhu of keessatti qabata.
- Faayidaan Isaa: Arsoomni, gareelee lamman (Sikkoo fi Mandoo) jidduutti tokkummaa cimsee, qabsoo diddaa gabrummaa fi weerara alagaa bara dheeraa keessatti Arsii akka ummata tokkootti akka dhaabbatan humna guddaa kennaaf ture. Sababa Arsoomaatiin, Oromoon Arsii seenaa keessatti wal-basaasuu ykn saba ofii miidhuu akka qaanii fi safuutti fudhata.
3. Iddoo Qubsannaa fi Daangaa Hawaasaa
Qoodamni Sikkoo fi Mandoo baay'inaan naannoo Laga Waabee irratti hundaa'ee ture.
- Mandoo: Irra caalaatti naannoo laga Waabee gara Kaabaatti argamu (Godinaalee Arsii fi Baalee Kaabaa) kan qubatu yoo ta'u, karaa bahaatiin Oromoo Ittuu, Aanniyyaa fi Karrayyuu, akkasumas karaa lixaatiin Oromoo Tuulamaa wajjiin wal daangessa.
- Sikkoo: Irra caalaatti naannoo laga Waabee gara Kibbaatti argamu (Godina Baalee Giddugaleessaa fi Kibbaa) kan qubatu yoo ta'u, karaa Kibbaatiin Oromoo Booranaa fi Gujii wajjiin, karaa bahaan immoo Somaalee wajjiin wal daangessa.
Haa ta’u malee, yeroo dhihoo keessa sababa guddina ummataa, godaansa fi bulchiinsa lafaatiin, namoonni Sikkoo fi Mandoo iddoo walii galaa irra deddeebi’anii jiraachaa jiru.
4. Gadaa fi Sirna Aadaa Waloo
Sikkoo fi Mandoon tokko ta'uun sirna bulchiinsa aadaa Gadaa kan Odaa Roobaa irratti hundaa'e fayyadamu.
- Odaa Roobaa: Iddoon Gadaa guddichi Arsii yoo ta'u, bakka murtoon gosaa fi ayyaanonni akka Irreechaa gurguddaan itti gaggeeffamuudha. Sirni Gadaa Arsii kun dhiibbaa guddicha qaba.
- Aadaa Waloo: Sikkoo fi Mandoon walitti dhufeenya dhiigaa fi amantaa (yeroo ammaa irra caalaan isaanii Islaamummaa hordofu) dabalatee, aadaa fi duudhaa waliinii qabu. Sirna "Eebba" (faatee) isaanii bal'inaan beekamu, aadaa fuudhaa fi heerumaa, weedduu, ilaalii (ciichoo) fi geeraraa, isaan ummata tokko ta'uu isaanii kan mirkaneessudha.
Walumaa galatti, Sikkoo fi Mandoon qoodama seenaa Arsii yoo ta'an, yaada Arsoomaa tiin walitti hidhamanii, eenyummaa Oromoo cimaa fi seena-qabeessa kan qabu, aadaa fi duudhaa isaanii dhalootatti daddabarsaa jiru.
Waa'ee gootummaa Leenjisoo Diigaa fi qabsoo Arsii (Sikkoo Mandoo) sirna weerartootaa irratti godhame bal'inaan naaf barreessi yoo jette, odeeffannoo bal'aa siif qopheessuun ni danda'ama.
Baay'ee gaarii! Seenaan gootummaa Oromoo Arsii (Sikkoo fi Mandoo) sirna weerartootaa irratti godhame seenaa qabsoo Oromoo keessatti boqonnaa guddaa qaba.
Mee seenaa qabsoo hadhaawaa kanaa fi gootummaa Leenjisoo Diigaa akka barreeffama blogii namatti toluutti haa ilaallu.
Seenaa Gootummaa Gootota Arsii (Sikkoo fi Mandoo): Qabsoo Diddaa Gabrummaa Fardaan!
Oromoonni Arsii, kanneen Sikkoo fi Mandoo jedhamuun beekaman, ummata tokkummaa "Arsoomaa" cimaa qabu fi mirga isaaniitiif kan hin jilbeeffanne turan. Sabni goota kun, sirna bulchiinsa aadaa Gadaa Odaa Roobaa jalatti ijaaramee, weerara sirna nafxanyaa kan bara dhuma jaarraa 19ffaa keessa gara naannoo isaanii dhufe dura dhaabbachuuf murannoo seenaa hin dagatamne agarsiise.
1. Lola Hadhaawaa fi Sababoota Qabsoo
Qabsoon Oromoon Arsii gaggeesse bara 1881 hanga 1887 keessa jalqabee, akkuma lola biroo gabaabaa fi xumura hin qabu turre. Qabsoon kun sababa bu'uuraa sadii irraa kan madde ture:
- Weerara Laafaa: Bulchiinsi weerartootaa lafa Oromoo Arsii, kan gabbataa fi horii baay'eef mijataa ta'e, qabachuuf duula eegale. Arsii lafa isaanii dhiiga isaaniin eeguuf dirqaman.
- Balbala Gadaa Cabsuu: Weerarri sun, sirna bulchiinsa aadaa Arsii kan Odaa Roobaatti ijaarame cabsuuf, akkasumas abbaa lafummaa fi ajaja ammayyaa dirqamaan uummatarratti fe'uuf dhufe.
- Mirgaa fi Eenyummaa: Arsii eenyummaa saba isaanii, aadaa fi duudhaa isaanii dhabuun fudhatama hin qabu ture. Kanaaf, qabsoo kana mirga uumamaa isaaniitiif taasisan.
2. Leenjisoo Diigaa: Goottummaa fi Beekamtii
Gootota Arsii (Sikkoo fi Mandoo) weerara sana dura dhaabbatan keessaa maqaan isaa seenaan yaadatamu Leenjisoo Diigaa ture. Leenjisoon goota dandeettii waraanaa ajaa'ibaa qabu fi beekumsa dirree lolaa kan adda duree ture.
- Giraara Diinaa: Leenjisoon loltoota isaa Oromoo Arsii, kanneen harki caalaan Fardaa fi Eeboodhaan loluuf leenjifaman, hogganuun diina meeshaa waraanaa ammayyaa qabu irratti duule.
- Injifannoo Dooddotaa: Injifannoon Leenjisoon bakka Dooddotaa jedhamutti argamsiise, seenaa Arsii keessatti bakka guddaa qaba. Lola kanatti Arsii (Sikkoo fi Mandoo) humna diinaa meeshaa waraanaa fi lakkoofsaan isaan caalu injifachuun gootummaa Farda Oromoo mirkaneessan. Injifannoon kun Abbootii Gadaa fi ummata Arsii hunda jajjabeessee qabsootti akka cimanii deebi'an taasise.
3. Aarsaa fi Dhiibbaa Qabsoo Sanaa
Qabsoon Sikkoo fi Mandoo godhe kun salphaa hin turre. Aarsaan guddaan kan kaffalame yoo ta’u, garuu dhiibbaa seenaa yeroo dheeraaf tursiise qaba.
- Wareegama Cimaa: Yeroo waraanaa dheeraa kanatti, Arsii lafa isaanii bal'aa dhabuun, akkasumas gootota hedduu wareeganiiru. Leenjisoon Diigaa ofii isaa lola keessatti wareegamus, gootummaan isaa bakkatti du'e.
- Jijjiirama Bulchiinsaa: Erga qabsoo hadhaawaa kana booda, weerartoonni naannoo sana to'atanillee, qabsoon Arsii bal'inaan lolaa turaniif, ummata Arsii guutummaatti to'achuun humna isaaniin ol ta'e. Qabsoon kun seenaa Arsii keessatti akka ciminaa fi gootummaatti dhalootaaf darbe.
4. Dhaamsa Qabsoo Sanaa Dhalootaaf
Seenaan gootummaa Sikkoo fi Mandoo, akkasumas wareegamni Leenjisoo Diigaa fi gootota Oromoo hedduu, akka dhaamsaatti dhaloota ammaa bira ga'a. Dhaamsi kunis:
"Dhagayaa wal-dhageesisaa, iyyaa iyya waliif dabarsaa, seenaa gootummaa abbootii keessan kaleessaa waliif labsaa bakka jirtanii geeraraa onnee abbootii keessan kaleessaa saniin diina biyya teessan weeraree ummata keessan fixaa jiru dura dhaabbadhaatii lolaa ajjeessaa irraa hiikkadhaa."
Qabsoon Arsii kun, Oromoon qabsoo mirgaa fi bilisummaa bara dheeraa keessatti gootummaa fi wareegama kaffalaa akka ture kan mirkaneessuudha. Gootummaan Sikkoo fi Mandoo kaleessaa, hanga har'aatti eenyummaa fi tokkummaa Oromoo keessatti hidda dhiigee jira.
