Get Started
WAA’EE QABEENYAA SEERAAN HIN HAYYAMAMNE HORACHUU SEERA YAKKAA ITOOPHIYAA KEESSATTI
Home » Uncategorized  »  WAA’EE QABEENYAA SEERAAN HIN HAYYAMAMNE HORACHUU SEERA YAKKAA ITOOPHIYAA KEESSATTI
WAA’EE QABEENYAA SEERAAN HIN HAYYAMAMNE HORACHUU SEERA YAKKAA ITOOPHIYAA KEESSATTI

HUBACHIISA DURA

Qabeenyaa seeraan hin hayyamamne horachuu jechuun, nama tokko qabeenya argachuu fi walitti qabuu keessatti karaa seeraatti faallaa ta’e, ykn seeratti kan hin hayyamamne, ykn yakka ta’e itti fayyadamuun argachuu jechuu dha. Kun seera yakkaa Itoophiyaa keessatti yakka ulfaataa fi adabbii cimaa qabuudha.


1. QABEENYA SEERAAN HIN HAYYAMAMNE HORACHUU MAAL JECHUUDHA?

Qabeenyaa seeraan hin hayyamamne horachuu jechuun, nama tokko qabeenya argachuu keessatti seera diiguu, nama biraa miidhuu, sobaan argachuu, yookaan hojii yakkaa ta’e keessatti dabalamuun argachuu dha. Fakkeenyaaf:

  • Malaammaltummaa (corruption) irraa argachuu,
  • Qabeenya mootummaa yookaan dhuunfaa hatuu,
  • Daldala seeraan dhowwame (akka qoricha seeraan hin hayyamamne, meeshaa waraanaa, daldala namaa, kkf) irraa argachuu,
  • Faayidaa hojii yakkaa irraa argachuu,

Qabeenya akkasiin horachuun “illicit enrichment” yookaan “unlawful gain” jedhamuun beekama, seeraan itti gaafatamummaa qaba.


2. HEERA FEDERAALAA FI SEERA YAKKAA ITOOPHIYAA KEESSATTI QABEENYA SEERAAN HIN HAYYAMAMNE

Heerri Mootummaa Federaalaa Dimokraatawaa Rippablika Itoophiyaa (HMFDRI) seera ol’aanaa ta’ee jira. Keewwata 12(1) fi 13(2) jalatti, mootummaa fi uummanni seera kabajuu qabu, akkasumas, namni kamiyyuu seeraan ala qabeenya argachuu hin qabu jedhamee ibsameera.

Akka Seera Yakkaa Itoophiyaa Lak. 414/2004 jalatti ammoo, qabeenya seeraan hin hayyamamne horachuun yakka ta’ee:

  • Keewwata 419 fi 420 jalatti, nama hojii mootummaa keessatti hirmaatee qabeenya seeraan hin hayyamamne horate adabbii cimaa ni argata.
  • Keewwata 676–678 ammoo, malaammaltummaa fi qabeenya seeraan ala argachuu irratti xiyyeeffata.

3. SABABALEE QABEENYAA SEERAAN HIN HAYYAMAMNE HORACHUUTIIF

Qabeenyaa seeraan hin hayyamamne horachuu sababa hedduun ka’a:

  1. Fedhii qabeenyaan bitamuu fi hawwii ol’aanaa – namni tokko qabeenya caalaa barbaada, karaa seeraan ala filata.
  2. Sirna malaammaltummaa (corruption) – hojii mootummaa keessatti amanamummaan dhabamuu.
  3. Hir’inni to’annoo seeraa fi qabeenya mootummaa – meeshaa mootummaa fi maallaqa itti gaafatama dhabuu.
  4. Beekumsa fi hubannoo seeraa dhabuu – namoonni seerri maal akka jettu hin beekan.
  5. Daldala seeraan ala jiru (black market, contraband) – biyya keessatti haala seeraan ala ta’een daldaluun.

4. QAACCESSA SEERA YAKKAA – QABEENYA SEERAAN HIN HAYYAMAMNE HORACHUU

Seera Yakkaa Itoophiyaa keessatti qabeenya seeraan hin hayyamamne horachuun yakkoota gurguddoo muraasa jalatti ramadama:

(a) Hojjetaa Mootummaa Ta’ee Qabeenya Seeraan Hin Hayyamamne Horachuu (Keewwata 419–420)

Namni hojjetaa mootummaa ta’ee qabeenya seeraan ala horate, maallaqa mootummaa itti fayyadamuun, ykn aangoo isaa itti fayyadamuun ofii fayyadamu yoo ta’e, adabbii hanga hidhaa waggaa kudhan ykn caalutti ni argata.

(b) Malaammaltummaa (Corruption)

Yakkoota malaammaltummaa keessaa tokko qabeenya seeraan ala argachuu dha. Namni hojii mootummaa, dhaabbilee dhuunfaa ykn idil-addunyaa keessatti ofii fayyadamuuf tokkummaa yakkaa uumee faayidaa seeraan ala argate, yakka kanaan adabbii cimaa ni argata.

(c) Qabeenya Mootummaa Ykn Ummata Hatamuu

Namni qabeenya uummataa yookaan mootummaa hatu, seeraan ala ofii fayyadamuuf itti fayyadamu, yakka hattoomaa raawwate jedhamuun himatama.

(d) Qabeenya Hojii Yakkaa Irraa Argachuu

Namni yakka raawwatee irraa faayidaa argate, akka seeraatti qabeenya san ni dhabata, akkasumas adabbii maallaqaa fi hidhaa ni argata.


5. ADABBII QABEENYAA SEERAAN HIN HAYYAMAMNE HORACHUUF

Adabbiiwwan akkaataa seera yakkaa fi murtii mana murtiitti gargar ta’uun ni kennamu:

  1. Hidhaa waggaa 3 hanga 15tti (haala hamaa fi ga’umsa yakkichaa irratti hundaaye).
  2. Adabbii maallaqaa – qabeenya seeraan hin hayyamamne guutummaatti akka mootummaa laatu ni taasifama.
  3. Qabeenya saamame deebisuu (restitution) – qabeenya seeraan ala argate guutummaatti deebisu qaba.
  4. Maqaa fi sadarkaa hojii dhabuu – hojjetaan mootummaa ta’ee yakkicha raawwate hojii irraa ari’ama.
  5. Badiinsa maqaafi amanamummaa hawaasaa – hawaasni amanamummaa nama yakkaa kana irratti ni dhabaa.

6. QORANNOO FI TO’ANNOO QABEENYAA SEERAAN HIN HAYYAMAMNE

Itoophiyaan qaamolee adda addaa qaba kan to’annoo fi qorannoo qabeenyaa seeraan hin hayyamamne irratti hojjetan:

  • Federal Ethics and Anti-Corruption Commission (FEACC) – malaammaltummaa fi qabeenya seeraan hin hayyamamne to’achuuf.
  • Financial Intelligence Service (FIS) – dhaqna maallaqa seeraan ala (money laundering) to’ata.
  • Federal Police Commission fi Attorney General – nama yakka kana raawwate irratti qorannoo fi himannaa geggeessu.

7. QORATTOO MAALLAQAA (MONEY LAUNDERING) FI QABEENYAA SEERAAN HIN HAYYAMAMNE

“Money laundering” jechuun qabeenya yakka irraa argame akka seeraan argameetti fakkeessu dha. Kunis yeroo baay’ee:

  • Maallaqa yakkaa irraa argame bakka biraa dabarsuun,
  • Maallaqa hojii seeraan ala (akka qoricha seeraan ala, malaammaltummaa, daldala sobaa) irraa argame hojii seeraa fakkeessu,
    akkaata seeraan ala qabeenya horachuu keessaa tokko dha.

Seerri Prevention and Suppression of Money Laundering and Financing of Terrorism Proclamation No. 780/2013 qabeenya akkasii irratti adabbii cimaa kaa’a.


8. GUMAACHA FI TUMSA HAWAASAA

Hawaasni qabeenya seeraan hin hayyamamne to’achuuf gumaacha guddaa qabaachuu qaba. Kunis:

  • Malaammaltummaa fi yakka argee gabaasuu,
  • Hojii mootummaa keessatti iftoomina fi itti gaafatamummaa cimsuu,
  • Seera hubachuufi barsiisuun hawaasa dammaqaa uumuun.

9. GORSAA SEERA QABEENYAA SEERAAN HIN HAYYAMAMNE HORACHUU AVOIDING

Namni kamiyyuu yakka kana irraa of eeguuf:

  1. Qabeenya karaa seera qofaatiin horachuu,
  2. Maallaqa isaa bakka seeraan beekameen kuusuu,
  3. Daldala seeraan ala irraa fagaachuu,
  4. Gorsa seeraa fi odeeffannoo sirrii argachuu,
  5. Hawaasa keessatti amanamummaa fi qulqullina qabaachuu qaba.

XUMURA

Qabeenyaa seeraan hin hayyamamne horachuun yakka ulfaataa dha. Seerri yakkaa Itoophiyaa nama kamiyyuu hojii akkasii irraa of qusachuu akka qabu, adabbii cimaa itti murteessa. Hawaasni, mootummaa fi dhaabbileen dhuunfaa hundi to’annoo fi iftoomina mirkaneessuu qabu.

Yakkoota akkasii to’achuun bu’uura sirna haqaa, nagaa fi misooma biyyaa dha. Kanaaf, nama kamiyyuu seera kabajuu, qabeenya karaa seeraa qofaatiin horachuu, fi qabeenya seeraan hin hayyamamne dura dhaabbachuu irraa qooda fudhachuu qaba.



Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *