Get Started
Dr. Sheek Mahammad Rashaad: Abbaan Qubee fi Gumaacha Seena-Qabeessa
Home » Uncategorized  »  Dr. Sheek Mahammad Rashaad: Abbaan Qubee fi Gumaacha Seena-Qabeessa
Dr. Sheek Mahammad Rashaad: Abbaan Qubee fi Gumaacha Seena-Qabeessa

Dr. Sheek Mahammad Rashaad Abdullee (1934-2013) hayyuu amantii qofa osoo hin taane, hayyuu afaanii fi nama qabsoo barreeffama Afaan Oromoof bu’ura kaa'e dha. Hojiin isaa inni beekamaan fi dhaloota Oromoo hunda tuqu, Qubee Afaan Oromoo (Latin Script) yeroo ammaa Afaan Oromoon ittiin barreeffamu kana qoratee, sirnaan madaqsisee akka hojii irra oolu gumaacha guddaa gochuun isaa ti. Sababa kanaaf, "Abbaa Qubee" jedhamee kabajama.

1. Rakkoo Afaan Oromoo Duraan Qabuu fi Furmaata Isaa

Afaan Oromoo dubbatamuu fi haasofamuun isaa durii kaasee kan ture yoo ta’u, barreeffama isaa ilaalchisee garuu rakkoo guddaan ture.

Rakkoolee Gurguddoo:

  • Qubee Tokko Hin Qabaachuu: Afaan Oromoo duraan qubee tokko fi murtaa’aa hin qaba ture. Namoonni Afaan Oromoon barreessuu barbaadan, qubee Arabaa, qubee Gi’iizii (Amharic) yookaan qubee Latinii bifa garagaraatiin fayyadamu turan. Fakkeenyaaf: Jechi tokko 'Jaarsa' jedhu nama tokkoon جاارسا (Arabaan) yookaan ጀአርሳ (Gi'iiziin) yookaan Jarsa (Latin garagaraatiin) barreeffama ture. Kun immoo, wal-hubannoo fi barumsaaf gufuu guddaa ture.
  • Sagalee (Sound) Oromoo Qubee keessatti Dhabuu: Qubee Gi’iizii fi Arabaa keessatti sagalee Afaan Oromoo murtaa'e tokko tokko kan akka 'pha', 'cha', 'xa', 'dha', 'nya' fi kkf. bifa tokkoon ibsuun ulfaataa ture. Yeroo ibsamuuf yaalamus, qubee sadii yookaan afur walitti fiduun malee hin danda'amu ture.

Furmaatni Abbaa Qubee:

Dr. Sheek Mahammad Rashaad Abdullee, hayyuu Afaanii fi qooqaatiin erga baratee fi qoratee booda, Qubee Latinii filate. Filannoo Qubee Laatiin sababa guddaan inni filateef, Afaan Oromoo sagalee bal'aa qabu hunda bifa salphaan, qubee yookaan qubee lama walitti qabuun akka ibsu dandeessisuu isaati.

2. Akkaataa Madaqsisuu fi Ibsa Fakkeenyaa

Hojii Dr. Mahammad Rashaad madaqsisuu (adaptation) jedhamuun beekamu, sagalee Afaan Oromoo hundumaaf mallattoo (sign) tokko tolchuun ture.

Sagalee Afaan OromooQubee MadaqfameIbsa GabaabduuFakkeenya Jechaa
'Pha'PhSagalee afuurri keessaa ba'u.Phaarmasii, phuursaa
'Cha'ChSagalee gad-jabaa, kan harki afuurri keessa hin baane.Chaayii, chiisaa
'Nya'NySagalee lama walitti makame.Nyaatni, nyaaqaa
'Dha'DhSagalee Afaan Oromoo kan qubee Latinii keessa hin jirre.Dheeraa, dhufaa
'X'XSagalee gadi jabaa kan Qubee Latin keessatti 'x' qoftiin ibsamu.Xaafaa, xalayaa

Qubee kana madaqsisiuun, Dr. Mahammad Rashaad Kitaaba Qulqulluu Islaamaa (Quraana) fi kitaaboota isaa kan biro Afaan Oromootti hiikuuf bu'ura cimaa kaa'e. Yeroo inni Quraana hiiku, hiikkaa kana guutummaatti qubee kana fayyadamee barreessuun, hojii fi gumaacha isaa mirkaneesse.

3. Faayidaa Qubee Kanaan Dhufe

Qubeen Dr. Sheek Mahammad Rashaad madaqse kun, faayidaa guddaa Afaan Oromoo fi ummata Oromoof fideera:

  • Tokkummaa Barreeffamaa: Oromoonni bakka garagaraa jiran hunduu bifa barreeffamaa tokkoon walii galuu danda'an. Kunis, kitaaba, gaazexaa fi barruulee bifa tokkoon walii dabarsuuf daandii saaqe.
  • Salphaatti Barachuu: Qubeen Latinii sadarkaa addunyaatti fudhatama waan qabuuf, ilmaan Oromoo qubee kana salphaatti barachuu danda'aniiru. Qubee Gi’iizii yookaan Arabaa barnoonni isaa yeroo dheeraa fudhatu caalaa, Qubeen Latinii sagalee Oromoo wajjin wal simuun barnoota salphaa taasiseera.
  • Guddinna Beekumsaa: Hayyuun barumsa amantii gadi fageenya qabu (akka Quraanaa fi Tafsiira) hiikuuf yeroo qubee kana fayyadamu, hayyoonni fi dhaloonni biroon Qubee kana fudhatanii beekumsa adda addaa Afaan Oromootti hiikuu fi Afaan Oromoon barreessuu akka jalqaban taasiseera.

4. Goolaba

Dr. Sheek Mahammad Rashaad Abdullee "Abbaa Qubee" jedhamuun kan beekamu, galata guddaa sabni Oromoo hojii isaa seena-qabeessa kanaaf kenne dha. Gumaachi inni godhe, Afaan Oromoo afaan dubbii qofaa osoo hin taane, Afaan Barumsaa, Afaan Amantii fi Afaan Beekumsaa akka ta’u mirkaneesse. Qubeen inni madaqse kun, qabsoo Oromoo keessatti, tokkummaa Oromoo keessatti fi guddina Afaan Oromoo keessatti dhaala hin dagatamne dha.


Qubee kana madaqsisiuun, Dr. Mahammad Rashaad Kitaaba Qulqulluu Islaamaa (Quraana) fi kitaaboota isaa kan biro Afaan Oromootti hiikuuf bu'ura cimaa kaa'e.


Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *