Seensa
Warqeen (Gold) albuuda addunyaa irratti yeroo dheeraaf kabajaa, faayidaa fi gatii olaanaa qabuudha. Uumamni isaa bareedaa fi ifa adda addaa qabu kun, yeroo durii irraa eegalee hanga har’aatti mallattoo qabeenya, ulfina fi milkaa’ina ta’ee jira. Namoonni heddu yeroo warqee dhagahan, yaada faayidaa dinagdee qofa osoo hin taane, kan aadaa, seenaa fi amantii wajjiinis walitti hidhata qaba.
Warqeen addunyaa irratti qabeenya yeroo hunda tajaajilaa ture; yeroo abbootiin qabeenyaa ittiin faarsaman, mootummaan ittiin qabeenya isaanii calaqqisan, fi yeroo ammaa immoo, suuqii addunyaa keessatti bu’uura dinagdee guddaa ta’ee ittiin daldalamuu jalqabee jira.
- Uumama Warqee fi Iddoo Argamuu Isaa
Warqeen addunyaa irratti yeroo hedduu lafa jala, muka gaaraa fi laga keessatti argama. Yeroo tokko tokko immoo lafa gubbaa kan biraa keessa cuqaamamee argama. Warqeen uumama uumamaa ta’ee, yeroo guddaa fi jabaadhaan uumama qilleensa fi humna dachii keessatti uumame.
Iddoon warqee addunyaa irraa argamu baay’ee bal’aa dha:
Afrikaa (keessumaa Itoophiyaa, Kibbaa Afrikaa, fi Ghana),
Ameerikaa Kibbaa fi Kaabaa,
Awustraaliyaa,
fi Aasiya keessatti (keessumaa Chaayinaa, Hindii, fi Indonesiyaa).
Itoophiyaanis seenaa dheeraa warqee irratti qabdi; iddoo akka Shakiso, Adola fi Bule Hora keessatti warqeen heddu argama.
- Amaloota Warqee
Warqeen albuuda garaa garaa irraa adda ta’ee, amaloota addaa qaba:
Ifa fi bareedina isaa: Warqeen ifa diimaa-dahaa fi urjii fakkaata qaba.
Hin miidhamu: Warqeen yeroo dheeraaf hin hallayu, hin goguu, hin jijjiiramu.
Guddina saffisaa qabu: Akka dhaabbata qabeenyaatti salphaatti socho’u fi dafee jijjiirama fudhata.
Laafina isaa: Warqeen laafaa dha, hojii harkaan hojjatamuuf salphaadha. Kanaaf fakkii, sirni, fi itti fayyadama hedduu keessatti ni tajaajila.
- Seenaa Warqee
Warqeen seenaa dheeraa addunyaa keessatti qaba. Yeroo Fara’oonni Misir durii (Pharaohs of Egypt) mootummaan isaanii warqee irratti ijaarame. Warqeen mallattoo mootummaa, ol’aantummaa fi duudhaa ta’e.
Misir durii keessatti warqeen “Uumama Waaqayyoo” jedhamee amanama ture. Akkasumas, yeroo Roomaa fi Giriik durii, warqeen mallattoo injifannoo fi miidhagina dubartootaa ta’ee tajaajilaa ture.
Yeroo ammaa, warqeen addunyaa irratti iddoo dinagdee olaanaa qaba; biyya heddu keessatti maallaqa bakka bu’aa fi qusannoo mootummaa ta’eera.
- Faayidaa Warqee
A. Faayidaa Dinagdee
Warqeen albuuda dinagdee addunyaa keessatti gatii olaanaa qabuudha. Suuqii addunyaa irratti yeroo hundaa gatii isaa ol’aanaa dha, sababni isaas yeroo rakkoo dinagdee, namoonni warqee irratti qusannoo fi to’annoo maallaqaa godhu.
B. Faayidaa Faashinii (Fashion) fi Miidhagina
Warqeen faashinii keessatti bakka ol’aanaa qaba. Uffata, dhagaa miidhagaa, ornamantiwwan (jewellery), fi uffata ammayyaa keessatti tajaajilama. Dubartoonni fi dhiironni, sirna faashinii keessatti warqee fayyadamuun of calaqqisan.
C. Faayidaa Teknolojii fi Injiinariingii
Warqeen akka konduktaraa (conductor) elektirooniksii keessatti ni tajaajila. Bilbiloota, kompiyuutaroota, fi meeshaalee elektirooniksii gurguddoo keessatti tajaajilama, sababni isaas hin hallayuu fi ifa guddaa qaba.
D. Faayidaa Fayyaa fi Qorannoo
Yeroo ammaa, qorannoon fayyaa keessatti warqeen gosa ilkaanii, qorannoo kansar irratti, fi qorannoo qaama namaa keessatti tajaajilamaa jira.
- Warqee fi Aadaa Uummataa
Itoophiyaa keessatti, warqeen mallattoo kabajaa, aadaa fi ulfina ti. Sirna cidhaa, ayyaana, fi kabajaa addaa keessatti warqeen tajaajilama. Dubartoonni warqee akka fakkii fi mallattoo bareedinaa ofii ittiin calaqqisan fayyadamu.
Akka aadaatti, warqeen mallattoo wal-jaalalaa fi haala gaarii dha. Namni warqee kennu, mallattoo kabajaa fi safuu agarsiisa.
- Warqee fi Dinagdee Itoophiyaa
Itoophiyaan biyya warqee qabeetti taate dha. Warqeen biyya keessatti qabeenya dinagdee guddaa irraa argama. Hojii qonnaa fi qabeenya albuudaa keessatti, warqeen dursa guddaa qaba.
Hojiin warqee baasuu (mining) hojii namoota kumaatamatti lakkaa’aman kan fayyadu yoo ta’u, dinagdee biyyaas ni cimsaa. Akkasumas, daldalli warqee alaa fi keessaa, qarshii biyya keessaa ol galchuuf murteessaa dha.
- Rakkoolee fi To’annoo Warqee
Warqeen faayidaa hedduu qabaatullee, rakkoo fi miidhaa naannoo fi hawaasaa ni qaba:
Lafa diiguun fi naannoo balleessuu,
Bishaan goggogsuun fi summaa’uu,
fi tajaajila hafuuraa qabeenya tokko qofatti xiyyeeffachuu.
Kanaaf, mootummaa fi dhaabbileen addunyaa tajaajila sirrii fi to’annoo cimaa gochuun barbaachisaadha.
- Xumura
Warqeen albuuda addunyaa keessatti kabajaa olaanaa qabuudha. Mallattoo qabeenya, ulfina, amantii fi seenaa ta’ee jira. Yeroo ammaa dinagdee addunyaa keessatti iddoo ol’aanaa qaba; yeroo dhumaatti immoo, warqeen qabeenya qilleensa irratti hin hundaa’in, kan bara hunda itti fufuu danda’u dha.
Warqeen ifa addunyaa, mallattoo ulfina namaa fi calaqqee qabeenya dhugaa ti. Yeroo hundaa, “Warqeen hin miidhamu, gatii isaa hin kufu” jedhanii ni dubbatu — dhuguma, warqeen mallattoo jireenya tajaajilaa hunda caalaadha.
