
Seensa
Pilaatiinami ykn Platinum jechuun, albuuda (element) tokko kan mallattoo kiimikaalaa Pt fi lakkoofsa atoomaawaa 78 qabu dha. Pilaatiinami albuuda gurraachaafi adii dhala’aa fakkaatu, gubachuu hin dandeenye, fi hoo’aa, qorra, akkasumas saamicha midhaan biraa hin sodaatne ta’uu isaatiin beekama. Addunyaan keessatti pilaatiinami maqaa guddaa argateera; sababiin isaas, miidhagina, jabaachuu, fi fayyadamni isaa heddu waan ta’eefi.
Uumama fi Argama
Pilaatiinami albuuda tokko kan argamu yookaan addunyaa keessatti qoodamu baay’inni isaa xiqqoo dha. Inni baay’ee argamu biyyoota akka South Africa, Russia, fi Canada keessatti. Haata’u malee, pilaatiinami argachuun salphaa miti. Lafti pilaatiinami qabdu keessaa baasuuf, teknooloojii cimaa fi baay’ee baasii barbaachisa. Kanaaf sababa kanaan, pilaatiinami akka albuuda qaalii fi bu’aa qabeessaatti ilaalama.
Pilaatiinami yeroo baay’ee albuudota akka Nickel, Copper, fi Chromium wajjin argama; kanaafis, yeroo san biraa albuuda sanaan qoratamu.
Amaloota Fayyadamoo Pilaatiinami
Pilaatiinami albuuda amaloota addaa qabu keessaa tokko dha. Amaloota isaa gurguddoo muraasni kunooti:
- Hin gubu, hin barbadeessu – Pilaatiinami hoo’a ol’aanaa (1750°C ol) keessatti iyyuu hin gubu. Kanaaf, qoricha, bilbila, fi meeshaa elektirooniksii keessatti ni tajaajila.
- Jabaadha – Pilaatiinami baay’ee jabaata; garuu yeroo itti fayyadamnu miidhaginaan hojjachuu salphaa dha.
- Hin sammu – Oksijiinii, bishaan, fi miidhaa uumamaa biraa waliin walitti hin makamu. Kanaaf, yeroo dheeraa tursiisa.
- Bilchaataa fi Miidhagaa – Fakkenya gaarii qabu; akka meetii qaalessaatti, miidhagina addaa qaba.
- Hojii elektirooniksii fi industirii keessatti fayyada – Humna danfisaa (catalyst) ta’ee hojiiwwan oomishaa fi jijjiirama kiimikaalaa hedduu keessatti qooda olaanaa qaba.
Fayyadamoota Pilaatiinami
1. Miidhagina (Jewelry)
Pilaatiinami yeroo hedduu sirna heeruma, manguddoo, fi meetii gurguddoo keessatti ni tajaajilama. Sababiin isaas: pilaatiinami yeroo dheeraa hin midhamu, hin dhumatu, fi urgooftuu fakkaata. Meetii pilaatiinami irraa hojjetame, yeroo baay’ee dhaaltotaaf dabarfama, sababiin isaas jabinaafi turtii dheeraa qabaachuu isaati.
2. Teknooloojii fi Elektirooniksii
Pilaatiinami yeroo hedduu kompiitara, bilbila, TV, camera, fi meeshaa elektirooniksii biroo keessatti tajaajilama. Sababni isaa, humna danfisaa gaarii waan qabuufi elektiroonii guddisuu danda’u waan ta’eef.
3. Oomisha Midhaanii fi Iddoo Industirii
Pilaatiinami catalyst ta’ee oomisha meeshaalee gurguddoo keessatti qooda olaanaa qaba. Fakkeenyaaf:
- Oomisha petroleum keessatti,
- Meeshaalee chemical fertilizer fi plastic hojjetamuuf,
- Akka qoricha walitti makuu fi haala ifaatiif.
4. Fayyaa fi Qoricha
Pilaatiinami qoricha keessatti qooda guddaa qaba. Fakkeenyaaf:
- Daawwitii fi kansarii ittisuuf qoricha keessatti tajaajilama.
- Qoricha akka cisplatin jedhamu keessatti pilaatiinami ijaarsa guddaa qaba.
5. Finfinneessaa fi Qabeenya Addunyaa
Sababni pilaatiinami qaalii ta’eef, yeroo hedduu Baankiiwwan, mootummoota, fi dhuunfaawwan qabeenya guddaa qaban pilaatiinami daawwii ittiin tursiisu. Inni mallattoo qabeenya fi sadarkaa hawaasaa ti.
Fakkeenya Gabaaba: Wal Bira Qabuu Pilaatiinami fi Dhahabi
| Amaloota | Pilaatiinami (Platinum) | Dhahabi (Gold) |
|---|---|---|
| Halluu | Adii/Birrii ifaa | Halluu Diimaa ykn Dhahaa |
| Jabina | Cimaa fi Miidhagaa | Salphaa fi miidhagaa |
| Turtii | Yeroo dheeraa hin miidhamu | Yeroo dheeraa tursiisa, garuu kan miidhamu |
| Gatii | Gatiin ol’aanaa | Gatiin xiqqoo ykn jidduu |
| Fayyadama | Jewelry, Catalyst, Medicine | Jewelry qofa yeroo hedduu |
Tajaajila Tekinooloojii Yeroo Ammaa
Har’a pilaatiinami tajaajila olaanaa argata:
- Car Catalytic Converters keessatti, foolii boba’aa fi boba’aa hin fayyadamne gara mi’a bu’aa qabuutti jijjiiruuf.
- Solar panels fi Hydrogen fuel cells keessatti akka catalyst.
- Meeshaalee warshaa keessatti akka sirna jajjaboo.
Rakkoo fi Hanqinoota
Pilaatiinami fayyadamni isaa hedduu ta’us, rakkoo muraasni jiran:
- Baay’inni isaa xiqqaa dha – Argachuun salphaa miti.
- Baasiin oomishaa isaa olaanaa dha – Hojiiwwan qotinsa albuudaa hedduun baasii fi humna namaa guddaa barbaadu.
- Qorannoo Naannoo – Qotinsi pilaatiinami naannoo miidhuu danda’a, fakkeenyaaf bishaan fi qilleensa.
Xumura
Pilaatiinami (Platinum) albuuda addunyaa irratti hedduu barbaadamu fi hin caalle dha. Miidhagina isaa, jabina, fi gahumsa dheerinaa isaatiin, addunyaa guutuu keessatti bakka olaanaa qabatee jira. Fakkeenya qabeenya, injifannoo, fi guddina teknooloojii ta’ee kan beekamu pilaatiinami, bara-baraaf naamusa hojii, miidhagina, fi qaroomina namaa calaqqisa.
Sagalee Xumuraa
“Pilaatiinami albuuda miti qofa, mallattoo miidhagina, turtii, fi injifannoo bara-baraati.”