Dhimmi kun maaltu akka barreeffamu:
- Haala Addunyaa: Addunyaan, keessattuu Arabaan, Islaamummaan dhufuu dura (Jara Jaahiliyyaa) haala akkamii keessa turte? (Fakkeenyaaf: Amantii, aadaa, safuu, wal-lolee).
- Dhaloota Isaa: Dhaloota Nabii Muhammad (S.A.W) fi waan dinqisiisoo dhaloota isaanii wajjiin dhufan.
- Barnoota: Jireenya isaa ijoollummaa isaa irraa kaasee hanga rahmata Nabiyyummaa argatanitti, keessattuu amanamummaa fi dhugaa dubbachuu isaa (Al-Saadiq Al-Amin) irratti xiyyeeffachuu dandeessa.
- Barumsa Ijaarsa Dhuunfaa: Amalli gaariin Nabiyyii (S.A.W) akka nama hundaan jaallatamaa fi amanamaa ta'u isa taasise akkamitti?
2. Wahyii Jalqabaa: Ergamaa Guddaaf Qophii Godhame
Dhimmi kun maaltu akka barreeffamu:
- Goora Hiraa: Soomana fi qophii Nabiyyiin (S.A.W) Goora Hiraa keessatti godhan.
- Wahyii Jalqabaa: Akkaataa Jibriil (A.S) itti dhufanii, Suuraa Al-Alaq (Iqra') keessaa aayata jalqabaa itti buusan.
- Dhiphina: Sodaata fi yaaddoo Wahyiin jalqabaa fide, akkasumas gargaarsa Haadha Manaa isaa Khadiijaa bint Khuwaylid (R.A) goote.
- Barumsa Ijaarsa Dhuunfaa: Waan haaraa ykn guddaa tokko eegaluun sodaata yoo qabaateyyuu, amantiin fi deeggarsi nama jaalalaa akkamitti humna ta'uu danda'a?
3. Hawaasa Makkaa Keessa: Jabinaa fi Obsa Duula Islaamaa Jalqabaa
Dhimmi kun maaltu akka barreeffamu:
- Daa'ii Jalqabaa: Dawaa dhoksaa fi ifaa jalqabaa Nabiyyiin (S.A.W) Makkaa keessatti godhan. Sahaabonni jalqabaa (As-Saabiquunal Awwaluun) eenyufaa turan?
- Cabsamuu: Cabsamuu fi dararama Musliimonni Makkaa keessatti mudatan. Fakkeenyaaf: Bilaal, Sumayyaa fi Yaasir (R.A).
- Godaanuun Habaashaa: Sababa dararamaatiin Musliimonni gara Habaashaa (Itoophiyaa) godaanan maaliif ture, akkasumas gootaa fi amala Najaashii (Neguus) ibsuu.
- Barumsa Ijaarsa Dhuunfaa: Dabaa fi dararama keessatti obsa qabaachuun, akkasumas amantiif jecha waan jaallatan dhiisuun (godaanuun) maaliif barbaachisaa ta'a?
4. Hiijraa Gara Madiinaatti: Hawaasa Qajeelaa ijaaruu
Dhimmi kun maaltu akka barreeffamu:
- Sagantaa: Sagantaa Hijraa (godaanuu) Nabiyyii (S.A.W) fi Abu Bakr (R.A) isaan wajjiin turan. Akkaataa isaan diina jalaa miliquun Madiinaa ga'an.
- Walumaa Galtee: Akkaataa Nabiyyiin (S.A.W) Muhaajirtoonii (warra Makkaa) fi Ansaarota (warra Madiinaa) giddutti obboleessummaa jabaa ijaaran.
- Sirna Bulchiinsa: Naannoo Madiinaa (Madiinaa Charter) ijaaruun. Kunis Musliimota, Yihuudota fi Kiristaanota Madiinaa keessa jiraatan hundaaf heera ijaare.
- Barumsa Ijaarsa Dhuunfaa: Obboleessummaan, nageenyi fi wal-qixxummaan saboota fi amantiilee hundaaf bu'uura hawaasa qajeelaa akkamitti ta'uu akka danda'an.
5. Amala Nabii Muhammad (S.A.W): Fakkeenya Jireenya Hundaaf
Dhimmi kun maaltu akka barreeffamu:
- Gaarummaa: Gaarummaa isaa yeroo diina dhiifamaan qabe (akka injifannoo Makkaa booda).
- Haaadha Manaa: Akkaataa Haadhotii Manaa isaa wajjiin wal qabatee, akkasumas akkaataa ijoollee fi abbaa manaa gaarii itti ta'e.
- Bultii: Amala isaa guyyaa guyyaa (Sunnaa) akkatti nyaatu, akkatti uffatu, fi akkatti hirriba deemu.
- Hojii: Dandeettii isaa yeroo tokkotti hogganaa siyaasaa, ajajaa waraanaa, abbaa amantii, abbaa manaa fi nama dhuunfaa gaarii ta'ee jiraachuu.
- Barumsa Ijaarsa Dhuunfaa: Amala Nabiyyii (S.A.W) jireenya keenya har'aa keessatti akkamitti fakkeenya godhannee ittiin jiraachuu dandeenya?
Yaada Dabalataa: Dhimmoota kana barreessuuf, namoonni waa'ee Sirah Nabiyyii beekan (Fakkeenyaaf, sheekota/ustazota) biraa yoo odeeffannoo dabalataa funaantu baay'ee amanamaa fi barumsa guddaa kan qabu ta'a. Gaaffii dabalataa yoo qabaatte na gaafachuu dandeessa!
Waa'ee (Jireenya Nabiyyii Duraa: Jara Jaahiliyyaa fi Dhaloota Ifaa) blogiif kan tahu bayyee bayyee dheeressi naaf barreessi
Baay'ee gaariidha! Dhimmi kun bu'uura Sirah waan ta'eef, bal'inaan barreessuun nama hawwata. Mata duree blogii keetii kanaaf gadi fageenyaan kan ta'u, qoqqooddama gaggaarii qabu gadiitti siif dhiheessa.
Jireenya Nabiyyii Duraa: Jara Jaahiliyyaa fi Dhaloota Ifaa
Seensa:
Seenaan ilma namaa keessatti, yeroo dukkanaa fi wallaalummaa hamaa keessa ture tokko jira. Yeroon sun 'Jara Jaahiliyyaa' jedhama. Yeroo kana, lafti teenya, keessattuu naannoon Arabaa, safuu, haqaa fi qajeelummaa irraa fagaattee turte. Garuu, dukkana hunda keessatti, Ifni abdii tokko ni dhalata. Ifni sunis dhaloota Nabii Muhammad (Nageenyi isarratti haa jiraatu) ture. Waa'ee yeroo sanii fi akkamitti ifni kun dukkana cabsee dhufe gadi fageenyaan haa ilaallu.
1. Dukkana Jara Jaahiliyyaa: Haala Hawaasummaa fi Amantii
Jara Jaahiliyyaa jechuun 'Yeroo Wallaalummaa' jechuudha. Kunis wallaalummaa beekumsa qofaa osoo hin taane, wallaalummaa amantii, safuu fi haqaati.
A. Amantiin Badde:
- Waaqolii Soomaa: Ka'abaan (Mana Rabbiin Ibraahiimii fi Ismaa'eliin ijaarsiise) guutee ture. Namoonni Rabbii tokkicha dhiisanii, Waqaayyolii tolfamoo (Sanama) kuma sadii ol ta'an waaqeffatu turan. Tokkoon tokkoon gosaa waaqeffannaa mataa isaa qaba ture.
- Huwannaa fi Gocha Badde: Islaamummaan dura, namoonni Rabbitti amanuu yoo dubbatanillee, amantiin isaanii sirrii hin turre; Gocha badaa, zinaa (ejja), dhugaatii alkoolii fi karooraan taphachuun bultii isaanii keessatti fudhatama guddaa qaba ture.
B. Sirna Hawaasummaa Jigee:
- Haqa Dhabuu: Seera jedhamee beekamu hin turre; humna fi aangoon seera ture. Namni humni qabu hunda ni gocha, namni laafaan immoo ni hacuucama.
- Dubartoota Salphisuu: Haalli dubartootaa baay'ee gad-aanaa ture. Haqa dhaalun irraa dhowwama, akka meeshaaatti ilaalamu turan. Waan sodaachisaan immoo 'Intala dhalatte awwaaluun' (Wadd al-Banaat) ture. Namoonni hedduu, sababa salphina sodaataniif, intala isaanii yeroo dhalattu lubbuudhaan awwaalu turan.
- Wal-lola Gosaa: Wal-loliinsi yeroo gabaabaa hin qabne, sababa xinnoo irraa ka'uun gosa gosaan wal lolanii lubbuu kumaatamaan fixu turan. Loliinsi kun dhiigaaf baasaa malee hin dhaabbatu ture.
2. Dhaloota Jaalatamaa: Amala Osoo Ifni Hin Bu'in
Dukkana hamaa akkanaa keessatti, yeroo Quraysh amala isheetii fi haqa ishee dhabdee jirtutti, gosti tokko, Banuu Haashim, keessaa nama addaa fi uumamaan qulqulluun ni dhalate.
A. Dhaloota Isaa fi Guddisa Isaa:
- Yoom Dhalate? Nabii Muhammad (S.A.W) Waggaa Arba'aatti (Amul Fiil) Makkaatti dhalatan. Waggaa kana keessa Gooftaan Habashaa tokko, Abraahaa, Laga Fardaan ka'ee Ka'abaa diiguuf ture. Garuu Rabbiin (S.W) isa balleesse.
- Yatiima Ta'uu: Abbaan isaa, Abdallah, osoo inni hin dhalatin du'e. Haati isaa immoo, Aaminaa bint Wahab, yeroo inni ijoollee ta'u irraa duute. Kanaaf, Muhammad (S.A.W) yatiima dhalootaa ture. Kunis, namoota laafaa fi dhabaa (Poor) wajjiin akka of qixxeessuuf Rabbiin (S.W) isa qopheesse.
- Eegumsa: Jalqaba akkoo isaa, Abdul-Muxaalib, booda immoo abbaa abbaa isaa, Abu Xaalib, jalatti guddachaa ture.
B. Muhaammad: Al-Saadiq Al-Amin (Amanamaa Dhugaa dubbatu)
- Amala Gaarii: Muhammad (S.A.W) ijoollummaa isaa irraa kaasee, warra Makkaa keessaa namoota qulqulluu, dhugaa dubbatuu fi amanamaa ta'uun beekama ture. Amalli isaa gara Waaqeffannaa Sanamaa ykn gocha badaa bira hin deebine.
- Maqaa Beekamaa: Namoonni hundumtuu dhimma isaanii itti amanuu waan danda'aniif, maqaa 'Al-Saadiq Al-Amin' jedhu isaaf kennan. Maqaan kun 'dhugaa dubbataa fi amanamaa' jechuudha. Kunis, osoo Nabiyyiin hin taane, hogganummaa isaa hawaasa keessatti akka fudhatama qabu mirkaneessa.
- Hojii Isaa: Dargaggummaa isaa keessa daldala irratti hirmaate. Hojiin isaa kun muuxannoo hawaasummaa, akkasumas karaa itti Khadijaa bint Khuwaylid (R.A) beekuuf isa gargaare. Khadiijaan (R.A) amanamummaa fi qulqullummaa hojii isaa artee isa fuute.
Xumura: Qophii Ergama Guddaatiif
Jireenyi Nabiyyii Muhammad (S.A.W) jalqabaa, Jara Jaahiliyyaa hammaataa sana keessatti, akkaataa Rabbiin (S.W) Ergamaa Isaa guutummaa lafaa jijjiiruuf qophesse nuuf mul'isa.
Namni sun, kan duraan yatiima ta'ee, garuu qulqullummaa amalaa qabuu fi maqaa 'Al-Amin' jedhuun beekamu, akkuma ifti dukkana cabsutti, Ifa Islaamaa gara addunyaatti fiduuf ture. Dhaloonni isaa xumura Jara Jaahiliyyaa fi eegala Ifa Rabbiitiif mallattoo ture.
