Get Started
Haaressi Galii Adda Addaa Qabachuu (Division of Revenue Powers)
Home » Uncategorized  »  Haaressi Galii Adda Addaa Qabachuu (Division of Revenue Powers)
Haaressi Galii Adda Addaa Qabachuu (Division of Revenue Powers)

Heerri Mootummaa Itoophiyaa galiiwwan sadiitti qooda:

  • Galiiwwan Mootummaa Federaalaa Qofaaf Kennaman (Exclusive Federal Revenues): Kun galiiwwan mootummaan federaalaa qofaan kan walitti qabamanii fi itti fayyadamuudha. Fakkeenyaaf:
    • Gibiraa fi Taaksii Alaa/Seensaafi Ba'a (Customs Duties and Import/Export Taxes).
    • Gibira Galii Hojjettoota Federaalaa fi dhaabbilee idil-addunyaa.
    • Gibira, Bu'aafi Gurgurtaa dhaabbilee Mootummaa Federaalaa.
    • Galiiwwan Lotarii biyyaalessaa fi carraa.
    • Gibira tajaajiloota geejjibaa qilleensa, baaburaa fi galaanaa.
  • Galiiwwan Naannoolee Qofaaf Kennaman (Exclusive Regional Revenues): Kun galiiwwan naannooleen qofaan walitti qabanii itti fayyadamuudha. Fakkeenyaaf:
    • Gibira galii hojjettoota naannoo fi daldaltoota dhuunfaa.
    • Gibira Galii qabeenya naannoo keessa jiru.
  • Galiiwwan Waloo (Concurrent/Joint Revenues): Kun galiiwwan mootummoonni lamaanuu (Federaalaa fi Naannoon) waliin walitti qaban. Fakkeenyaaf, Gibira Galii Bu'a-qabeenyummaa, Gibira Gurgurtaa fi Gibira Galii Dhuunfaa dhaabbilee ykn namoota daldala guddaa qaban irratti waloo ta'uun fudhatama.

2. Mallattoolee Federaalaa (Stamp Duties)

Gibira Mallattoo (Stamp Duties) kan jedhamu dhimma gurguddaa galii mootummaa federaalaa ti.

  • Mootummaan Federaalaa Mallattoo (Stamp Tax) kan kaffalamu qofaa isaa irratti murteessa, guuraa fi itti fayyadama.
  • Kun galii seeraa fi ragaalee adda addaa, waliigaltee fi sanadoota biraa irratti kennamu yoo ta'u, madda galii federaalaa murteessaa dha.

3. Qooda Galii Waloo (Sharing of Concurrent Revenues)

Galiiwwan Waloo (Joint Revenues) yommuu walitti qabaman, qoodamni isaanii haala adda ta'een raawwatama.

  • Mana Federeeshinii: Mana Federeeshiniitu (House of Federation), murtoo isaa irratti hundaa'uun, akkaataa Mootummaan Federaalaa fi Naannooleen galii waloo kana itti qooddatan murteessa.
  • Imaammata Haarawa: Haala dhihoo keessatti, fakkeenyaaf, gibirri galii bu'a-qabeenyummaa (income tax) daldalaa irratti waloo ta'e keessaa harka guddaan naannoo keessatti hojiin sun adeemsifameef akka kennamu labsiiwwan haaraan hojiirra oolaniru (Fakkeenyaaf, hanga dhibbeentaa 50% kan naannoo ta'uudha).

4. Gibira Galii Dhuunfaa (Personal Income Tax)

Gibirri Galii Dhuunfaa (Employment Income Tax) haala kanaan qoodama:

  • Federaalaa: Hojjettoota mootummaa federaalaa, dhaabbilee mootummaa federaalaa fi dhaabbilee idil-addunyaa irraa kan walitti qabamu mootummaa federaalaa ti.
  • Naannoo: Hojjettoota mootummaa naannoo fi hojjettoota dhaabbilee dhuunfaa naannoo keessa jiran irraa kan walitti qabamu immoo mootummaa naannoo ti.
  • Fooyya'iinsi Dhihoo: Fooyya'iinsa seera galii dhihoo keessatti, haala jireenyaa fooyyessuuf jecha, hanga gibira irraa bilisa ta'e (exemption threshold) dabalatee sadarkaan gibira kaffalamuu qabu ol ka'eera (Fakkeenyaaf, galii ji'aatti Birrii 600 ture gara Birrii 2,000tti ol ka'eera).

5. Deeggarsa Maallaqaa Federaalaa fi Mala Qixxoomsuu (Federal Subsidies and Equalization Formula)

Naannooleen baay'een galii isaanii danda'an qofaan hojiiwwan isaanii bulchuuf dandeettii hin qaban. Kanaaf:

  • Deeggarsa Guddaa: Naannooleen, giddugaleessaan, baajata isaanii keessaa harka guddaa deeggarsa maallaqaa (subsidy/grant) mootummaa federaalaa irraa argatu.
  • Mala Qixxoomsuu (Equalization Principle): Mootummaan Federaalaa galii walitti qabu, deeggarsa alaa dabalatee, naannoolee jidduutti haala qixxoomsuun (equalization) qooda. Kunis, naannoolee galii xiqqaa qaban gargaaruun fedhiiwwan baasii (expenditure needs) isaanii, akka barnootaa fi fayyaa, akka danda'an gochuuf gargaara. Kaayyoon isaa guddina fi haqa biyyattii keessa jiru cimsuu dha.

Qabxiin kun seerota galii federaalaa kan biroo akk Gibira Kaffaltii Dabalataa (VAT) fi Gibira Aksaayizii (Excise Tax) dabalatee, kan baay'inaan mootummaa federaalaa jalatti galani fi madda galii guddaa ta'an of keessatti qabata.

Waa'ee (Haaressi Galii Adda Addaa Qabachuu (Division of Revenue Powers)blogiif kan tahu bayyee bayyee dheeressi naaf barreessi

Waa'ee qabxii gurguddoo seera galii mootummaa federaalaa Itoophiyaa keessaa isa tokko kan ta'e, Haaressa Galii Adda Addaa Qabachuu (Division of Revenue Powers) ilaalchisee barreessama (blog) bal'aa fi ibsa qabu asitti siif dhiheessa.


Haala Galii Adda Addaa Qabachuu Mootummoota Federaalaa fi Naannoolee Itoophiyaa Keessatti: Madda Maallaqaa Eenyuuf?

Itoophiyaan sirna federaalizimii kan hordofuu yoo ta'u, kunis aangoon bulchiinsaa qofaa osoo hin taane, aangoon galii walitti qabuu fi itti fayyadamuu mootummaa giddugaleessaa (Federaalaa) fi naannoolee jidduutti haala adda ta'een qoodamee jira. Qabxiin kun utubaa olaanaa fi baay'ee murteessaa sirna maallaqa federaalaa biyyattii ti.

1. Bu'uura Seeraa: Heera Mootummaa

Haaressi Galii Adda Addaa Qabachuu kun bu'uura isaa kan argate Heera Mootummaa Federaalaa Dimokraatawaa Rippaablika Itoophiyaa (1995) keessatti yoo ta'u, keessattuu Kutaa Sagal, Boqonnaa Lama keessatti (keewwatoota 96, 97, fi 98) ibsameera. Heerri kun dirqama addaa mootummoota lamaan irra kaa'uun, gibira walitti qabaniin walii isaaniif rakkoo akka hin uumne cimsee kaa'a.

2. Galiiwwan Sadarkaa Sadiitti Qoodaman

Haaressi Galii Adda Addaa Qabachuu (Division of Revenue Powers) galiiwwan mootummaan walitti qabu sadarkaa sadii gurguddootti qooda:

A. Galiiwwan Mootummaa Federaalaa Qofaan Walitti Qabaman (Exclusive Federal Revenues)

Kun madda galii Mootummaan Federaalaa qofaan walitti qabu, itti fayyadamuu fi aangoo guutuu irra qabuudha. Galiiwwan kunneen dhimmoota biyyaalessaa ykn idil-addunyaa waliin kan walqabatan yoo ta'u, baay'inaan Mootummaa Federaalaa caalatti kan deeggarani dha.

Fakkeenyota Gurguddoo:

  • Gibiraa fi Taaksii Alaa/Seensaafi Ba'a (Customs Duties and Import/Export Taxes): Gibira meeshaaleen biyya keessa galan ykn biyyaa bahan irraa argamu, kunis madda galii biyyattii keessaa isa guddaadha.
  • Gibira Galii Hojjettoota Federaalaa fi Dhaabbilee Idil-addunyaa: Namoota hojii mootummaa federaalaa ykn dhaabbilee biyya alaa (embassies, NGOs idil-addunyaa) keessatti hojjetan irraa argamu.
  • Gibira, Bu'aafi Gurgurtaa Dhaabbilee Mootummaa Federaalaa: Galii hojii dhaabbilee olaanoo mootummaa federaalaa (Fakkeenyaaf, Itoophiyaa Teeknik Koorepreezini fi kan kana fakkaatan) irraa argamu.
  • Gibira Mallattoo (Stamp Duties): Gibira seeraa, waliigaltee, ykn sanadoota ofiisaa kan federaalaa qofa ta'e.
  • Gibira Galii Geejjibaa: Geejjiboota bishaan, qilleensa fi baaburaa irratti hojjetan irraa argamu.

B. Galiiwwan Mootummoota Naannoolee Qofaan Walitti Qabaman (Exclusive Regional Revenues)

Kun immoo madda galii naannooleen qofaan walitti qabanii fi itti fayyadamuudha. Kunis naannooleen dhimmoota isaanii, keessumaa tajaajiloota waliigalaa (akka barnootaa, fayyaa fi daandii naannoo) akka bulchan isaan dandeessisa.

Fakkeenyota Gurguddoo:

  • Gibira Galii Hojjettoota Naannoo fi Dhaabbilee Dhuunfaa Naannoo: Hojjettoota mootummaa naannoo fi daldaltoota dhuunfaa naannoo sana keessa jiran irraa argamu.
  • Gibira Galii Hojii Qonnaa: Qonnaan bultoota dhuunfaa irratti kan murtaa'u.
  • Gibira Galii Qabeenya Naannoo: Galii qabeenya mana ykn lafa naannoon bulchaa fi abbaa qabeenyaa ta'e irraa argamu.
  • Galiiwwan Tajaajilaa: Galii tajaajiloota naannooleen kennan (fakkeenyaaf, Liisansii, Kaffaltii Manneen Jireenyaa kan Naannoo) irraa argaman.

C. Galiiwwan Waloo (Concurrent/Joint Revenues)

Galiiwwan kunneen dhimmoota daldala fi hawwaasaa gurguddoo irratti kan xiyyeeffatan yoo ta'u, mootummoonni lamaanuu (Federaalaa fi Naannoon) waliin walitti qabuun qooddatu. Galiiwwan waloo kun baay'inaan:

  • Gibira Galii Daldalaa/Bu'a-Qabeenyummaa (Business Income Tax): Gibira bu'aa daldala dhaabbilee gurguddaa irratti.
  • Gibira Gurgurtaa/Aksayizii (Sales and Excise Taxes): Gibira gurgurtaa meeshaalee gurguddoo irratti murtaa'u.
  • Gibira Galii Dhuunfaa: Namoota daldala dhuunfaa olaanaa qaban irraa argamu.

Qoodamni Galii Waloo:

Gibirri kun erga walitti qabamee booda, dhimma Mana Federeeshinii kan ta'u yoo ta'u, Manichi seeraan walqixxummaa fi dandeettii naannoolee dabalatee haala tokko mijeessuun qoodama isaa murteessa. Akkaataa dhiheenyaatiin, qoodamni galii bu'a-qabeenyummaa keessatti harki guddaan naannoo keessatti hojiin sun adeemsifameef deebisuun hojjetameera.

3. Faayidaa Sirna Galii Qoodamee

Haaressi Galii Adda Addaa Qabachuu faayidaa guddaa sirna federaalaa keessatti qaba:

  • Bilisummaa Maallaqaa (Fiscal Autonomy): Naannooleen madda galii isaanii qabaachuun, rakkoo fi fedhii ummata isaanii irratti hundaaโ€™uun baajata isaanii akka bulchan isaan dandeessisa.
  • Ittigaafatamummaa: Naannooleen galii isaan walitti qabanitti dhiyaachuun, ummata isaanii dura itti gaafatamummaa baasii fi hojii isaanii irratti akka fudhatan taasisa.
  • Sirna Federaalaa Cimsuu: Aangoo maallaqaa qooduun dhimma siyaasaa fi dinagdee keessatti hirmaannaa fi tokkummaa uummatoota naannoolee jidduutti cimsa.

4. Rakkoolee fi Murteessummaa

Federaalizimiin maallaqaa kun osoo faayidaa guddaa qabuu, rakkoolee mataa isaa qaba. Keessumaa, Mootummaan Federaalaa galii baay'ee guddaa (keessumaa Gibira Alaa fi VAT) walitti qabuun, naannooleen baajata isaaniif harka guddaa deeggarsa maallaqaa (subsidy) Mootummaa Federaalaa irraa argachuun isaan dirqisiisa. Haalli kun bilisummaa maallaqaa naannoolee tokko tokko kan hir'isuu fi "mala qixxoomsuu" (equalization formula) Mootummaan Federaalaa fayyadamuun naannoolee hiyyeessaaf gargaarsa akka kennu dirqisiisa.

Walumaagalatti, Haaressi Galii Adda Addaa Qabachuu kun Itoophiyaa Federaalaa keessatti madda jireenyaa dinagdee fi siyaasaa yoo ta'u, tokkummaa biyyaa eeguu fi naannooleef aangoo maallaqaa kennuu gidduutti madaala uumuu irratti gahee ol aanaa taphata.


Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *