Get Started
Labsii Gibira Galii Federaalaa Lakk. 979/2008: Hiika, Kaayyoo fi Dhimmoota Ijoo
Home » Uncategorized  »  Labsii Gibira Galii Federaalaa Lakk. 979/2008: Hiika, Kaayyoo fi Dhimmoota Ijoo
Labsii Gibira Galii Federaalaa Lakk. 979/2008: Hiika, Kaayyoo fi Dhimmoota Ijoo

Baay'ee gaarii! Labsii Gibira Galii Federaalaa Lakk. 979/2008 (yeroo ammaa Lakk. 979/2016 tiin beekamu) seera guddaa fi barbaachisaa sirna gibira Ityoophiyaa keessatti qabuudha. Barreeffama blogii dheeraa fi bal'aa ta'e, akka barbaaddetti, seera kana irratti xiyyeeffatu asii gadiitti argatta.


Sirni gibiraa utubaa bu'uuraa dinagdee biyya tokkoo yoo ta'u, baajata mootummaa deeggaruudhaan tajaajila hawaasummaatiif oola. Labsii Gibira Galii Federaalaa Lakk. 979/2008 (garuu yeroo baay'ee sababa jijjiirama lakkoofsa seeraatiin Lakk. 979/2016 tiin waamamuu danda'a), seera dinagdee Ityoophiyaa keessatti bakka guddaa qabuudha. Labsii kun yeroo baay'ee kan duraan ture fooyyessuudhaan, sirna gibira ammayyaa, bu'a qabeessa fi haqa qabeessa ta'e diriirsuuf kaayyoo guddaa qaba.


Kaayyoo Labsichaa fi Maalummaa Isaa

Labsii kun kan ba'eef sababoota ijoo lamaaf ture:

  1. Sirna Gibiraa Ammayyeessuu: Kaayyoon guddaan labsichaa sirna gibira biyyattii sadarkaa guddina dinagdee yeroo sanaan ga'etti geessuu fi sirna ammayyaa, bu'a qabeessa ta'e diriirsuu ture.
  2. Haqa Qabeessummaa Mirkaneessuu: Labsichi dhimmi haqa qabeessummaa gibiraa akka mirkanaa'uuf xiyyeeffannaa guddaa kenna. Keessumaa galiiwwan hanga ammaatti gibira jalaa turan akka gibiraaf dhiyaatan gochuudhaan, hirkattummaa baajata mootummaa guddisuuf hojjeta.

Akkuma maqaan isaa ibsu, labsii kun gibira galii namaa fi dhaabbilee dhuunfaa galii hojii, kiraa, liqii, fi madda adda adda irraa argamu irratti xiyyeeffata.


Amaloota Gibira Galii Ijoo (Schedules)

Labsii kanaan dhimmi gibira galii bakka afur (Schedules) gurguddootti qoodamee ilaalamuu danda'a. Qoodinsi kun uumama madda galichaa irratti hundaa'a.

1. Schedule A: Gibira Galii Hojii

  • Maalummaa: Kun galii namni tokko tajaajila hojii namummaa kennuudhaan, jechuunis mindaa, kaffaltii yeroo dabalataa (overtime), beenyaa hojii, fi kaffaltiiwwan kana fakkaatan kan argamu dha.
  • Tariffaa: Gibirri kun sadarkaa sadarkaan kan kaffalamu (Progressive Tax) yoo ta'u, galii olaanaa irraan hamma olaanaan kaffalama. Hoji-gaggeessitoonni yookiin hojii-kennoonni gibira kana madaa ykn kaffaltii irraa dura muranii mootummaatti galchuu qabu.

2. Schedule B: Gibira Galii Daldalaa/Dhaabbataa

  • Maalummaa: Kun galii dhaabbileen, abbootii daldalaa dhuunfaa, gabaa hojii (business activities) irraa argatan hunda kan dabalatuudha. Kana jechuun galii warshaalee, daldala, tajaajila ogeessummaa, fi hojiiwwan biroo hunda dha.
  • Sadarkaa Abbaa Gibiraa: Labsichi abbootii gibiraa daldalaa sadarkaa sadarkaadhaan qooda:
    • Category A: Dhaabbilee gurguddoo fi galii waggaa guddaa qaban (yeroo baay'ee birrii miiliyoona tokkoo ol yookaan miliyoon 10 ol). Lakkaa'insa bu'aa fi baasii guutuu (proper books of account) qabachuun dirqama isaanii ti.
    • Category B: Dhaabbilee gidduu galeessaa. Lakkaa'insa bu'aa fi baasii salphaa qabachuun ni danda'ama.
    • Category C: Daldaltoota xixiqqoo galii waggaa murtaa'aa (fakkeenyaaf, Birrii 500,000 gadi) qaban. Gibirri isaanii lakkaa'insa osoo hin taane tilmaama irratti hundaa'uu danda'a.

3. Schedule C: Gibira Galii Kiraa Manootaa

  • Maalummaa: Galii namni yookiin dhaabbanni tokko mana, gamoo, lafa yookiin qabeenya hin sochoone biroo kiruudhaan argatu hunda dha.
  • Tariffaa: Gibirri kun kan kaffalamu galii guutuu kiraa irraayii baasii murtaa'e tokko hir'isuudhaan yookaan yoo dhaabbiin qabate baasii sirrii dhiyeeffachuudhaan. Namoota dhuunfaa fi dhaabbilee irratti sadarkaan adda addaa ni jira.

4. Schedule D: Gibira Galii Adda Addaa

  • Maalummaa: Kun galii madda adda addaa, kan madda olaanaa sadan keessatti hin argamne irraa argamu dha.
  • Fakkeenyaaf:
    • Galii dantaa/riba (interest income) baankii yookaan dhaabbilee faayinaansii irraa argamu.
    • Galii injifannoo looterii yookiin qabsoo yookaan dorgommii irraa argamu.
    • Galii gahee qoodiinsaa (dividend income) dhaabbata dhuunfaa irraa argamu.
  • Tariffaa: Galiiwwan kun yeroo baay'ee sadarkaa tokko (flat rate) murtaa'aa kan kaffalaman yoo ta'u, kaffaltiin sun madda isaatti murama (withholding tax).

Dhimmoota Ijoo Labsichi Ilaalu

Labsii Lakk. 979/2008 jijjiirama bu'uuraa sirna gibira Ityoophiyaatti fidee jira.

1. Dhaabbilee Gibira Jalaa Ba'an (Exemptions)

Labsichi dhaabbilee yookiin galiiwwan gibira irraa guutummaan yookaan gartokkeen bilisa ta'an murteessa. Fakkeenyaaf, hojiin adda addaa, galii dhaabbilee Faayinaansii Islaamaa, yookiin galii jireenyaa (subsistence allowance) gartokkeen gibira jalaa ba'uu danda'u.

2. Heerumaa fi Faayidaa (Deductions and Allowances)

Abbaan gibiraa galii isaa irratti gibira kaffaluu isaa dura, baasiiwwan murtaa'oo hojii yookiin galii sanatti baasan hir'isuu danda'u.

  • Hojii: Baasiiwwan hojii daldalaa keessatti ba'an.
  • Kiraa: Baasii suphaa, inshuraansii, yookiin liqii maallaqa kiratti ba'an gartokkeen hir'ifamuu danda'u.

3. Abbaa Gibiraa Tajaajila Ogeessummaa (Professional Service Tax)

Ogeessota hojii dhuunfaa (fkn, Abukaatoota, Ogeessota herregaa, Dhaabbata gorsaa) irratti haala adda ta'een gibira murteessa. Akkasumas tajaajila teeknikaa biyya alaatii dhiyaatu irratti murteewwan addaa (Withholding Tax) ka'uu danda'u.

4. Galii Biyya Alaa (Foreign Income)

Labsichi abbaa gibiraa jiraataa Ityoophiyaa ta'e tokko galii isaa addunyaa guutuu irraa argatu hunda irratti gibira kaffaluu akka qabu murteessa. Kunis, biyyoonni addunyaa harka caalaan sirna kana hordofuun (Worldwide Income) Ityoophiyaa keessatti galii biyya alaa gibiraaf akka dhiyeessu taasisa.

5. Mallattoo fi Kaffaltii Gibiraa (Filing and Payment)

Labsichi yeroo fi haala abbootiin gibiraa lakkaa'insa galii isaanii dhiyeessan fi gibira kaffalan ifa godha. Baay'inaan guyyaa 30 xumura baatii herregaa booda yookiin haala daldalaan kan waggaa yeroo murtaa'e keessatti guutuu barbaachisa.


Yaada Xumuraa

Labsii Gibira Galii Federaalaa Lakk. 979/2008 (yookiin 979/2016) seera bu'uuraa mootummaan Ityoophiyaa maallaqa ittiin sassaabu fi tajaajila hawaasaaf oolchuudha. Namni yookaan dhaabbanni daldalaa tokko seera kana hubachuun, sirriitti hordofuun fi gibira yeroon kaffaluun dirqama seeraa fi lammuummaa isaa ti.

Hubannoon labsii kanaa abboota daldalaa fi nama dhuunfaatiif bu'a guddaa qaba. Akka isaan:

  • Adabbiin gibira dhokfachuu yookaan yeroon dhiyeessuu dhabuu jalaa ba'an.
  • Baasiiwwan seeraan hir'ifamuu danda'an sirriitti fayyadamuun gibira kaffalan xiqqeessan.
  • Hawaasa ijaaruu keessatti gahee isaanii akka bahan mirkaneessa.

Labsii kun dhimma bal'aa fi yeroo yeroon jijjiiramuu danda'u waan ta'eef, odeeffannoo guutuu fi waqtii isaa eeggateef, Dhaabbata Galiiwwanii fi Gumurukaa Ityoophiyaa yookaan Ogeessa Gibiraa dhuunfaa mari'achuun baay'ee barbaachisaadha.


Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *