Get Started
Seerota Maatii Itoophiyaa Gurguddoo Sadii (Sadarkaa Federaalaa)
Home » Experts  »  Seerota Maatii Itoophiyaa Gurguddoo Sadii (Sadarkaa Federaalaa)
Seerota Maatii Itoophiyaa Gurguddoo Sadii (Sadarkaa Federaalaa)

Seerri Maatii Fooyya'aa Itoophiyaa (Revised Family Code Proclamation No. 213/2000) dhimmoota maatii ilaalchisee tumaalee gurguddoo hedduu of keessatti qabata. Gurguddoon keessaa sadii armaan gaditti ibsamaniiru:


1. Mirga Wal-qixxummaa Abbaa Manaa fi Haadha Manaa

Kun akkaataa seera maatii Itoophiyaatti jijjiirama guddaa fidee fi seera bu'uuraa ta'eedha.

  • Mirga Wal-qixa Ta'e: Seerichi dhiirri fi dubartiin waliigaltee gaa'elaa keessa seenuutti, yeroo gaa'elaa fi yeroo hiikkaatti mirgaa fi dirqama wal-qixa ta'e akka qabaatan mirkaneessa (Fakkeenyaaf, Keewwata 50).
  • To'annoo Maatii: Abbaan manaa fi haati manaa dhimmoota maatii bulchuu fi gaggeessuu keessatti mirga wal-qixa qabu. Murteewwan gurguddoon jireenya maatii irratti murtaa'an walii galtee lamaan isaaniitiin ta'uu qabu.
  • Abboomamuu Dhabuu: Seerri durii haati manaa abbaa manaa isheetti akka abboomamtu kan ajaju ture yoo ta'u, seerri haaraan kun garuu dirqama akkasii haqeera.

2. Eegumsa Ijoollee fi Dantaa Ijoollee Ol'aantummaadhaan Qabachuu

Seerichi, keessumaa yeroo wal hiikkaa yookaan dhimmoota ijoollee ilaallatan kamiyyuu keessatti, Dantaan Ijoollee Ol'aanaa (Best Interest of the Child) akka iddoo guddaa qabatu tuma.

  • Umurii Gaa'elaa: Umuriin seeraan gaa'elaaf heyyamamu waggaa 18 ta'uu isaa tuma (Kunis gaa'ela dirqamaa fi daa'imummaa ittisuuf murteessaadha).
  • Kunuunsa (Custody) fi Deeggarsa (Maintenance): Yeroo wal hiikkaa, manni murtii murtee kunuunsaa fi deeggarsaa murteessu yeroo, dantaa ijoollee, umurii isaanii, haala jireenyaa, dandeettii maatii fi kanneen biroo ni ilaala. Kaayyoon guddaan ijoolleen haala gaarii ta'een guddachuu fi barachuu isaanii mirkaneessuudha.
  • Guddina Waloo: Warri lamaanuu jireenya waliinii keessaa yoo bahanillee, mirgaa fi dirqama ijoollee isaanii kunuunsuu fi barsiisuu ni qabu.

3. Qabeenya Waloo Maatii (Common Property) fi Qoodiinsa Qabeenyaa

Seerri maatii haala qabeenyi abbaa manaa fi haadha manaa itti adda baafamu fi yeroo hiikkaatti akkamitti akka qoodamu ifa godha.

  • Qabeenya Dhuunfaa: Qabeenyi namni tokko gaa'ela dura qabu, dhaalmaan argate, yookaan kan kaffaltii qabeenya dhuunfaa irraa argate Qabeenya Dhuunfaa isaanii ta'ee jira.
  • Qabeenya Waloo: Galii hojii dhuunfaa irraa argame, qabeenya yeroo gaa'elaa waloon bitame, yookaan kennaa waloo lameenii fi bu'aan qabeenya waloo irraa argame hundi Qabeenya Waloo (Community Property) jedhama.
  • Hiikkaa Irratti Qooduun: Yeroo wal hiikkaa, qabeenyi dhuunfaa kan nama sanaaf deebi'u yoo ta'u, Qabeenyi Waloo hundi wal-qixa ta'een, jechuunis 1/2 (walakkaadhaan) abbaa manaa fi haadha manaa gidduutti ni qoodama. Kunis qooda haati manaa yeroo jireenya maatiitti qabdu kan beekuudha.

Seerri kun kaayyoo maatiin akka bu'uura uumama hawaasaatti eegumsa akka argatu gochuuf hojii irra oole. Qajeeloon isaa inni guddaan wal-qixxummaa saalaa fi dantaa ijoollee ol'aantummaadhaan qabachuudha.

Waa'ee (Mirga Wal-qixxummaa Abbaa Manaa fi Haadha Manaa

Kun akkaataa)blogiif tahu bayyee bayyee dheeressi naaf barreessi

Wal-Qixxummaa Abbaa Manaa fi Haadha Manaa Seera Maatii Itoophiyaa Keessatti: Jijjiirama Seena-Qabeessa


Maatiin hundee hawaasaa ti. Haalli maatiin keessa jiru jireenya namootaa fi guddina biyyaa irratti dhiibbaa guddaa qaba. Seerri Maatii Fooyya'aa Itoophiyaa (Revised Family Code Proclamation No. 213/2000), kan bara 2000 hojii irra oole, haala maatii keessaatti mirgi wal-qixxummaa abbaa manaa fi haadha manaa maal akka fakkaatu jijjiireera. Seerri kun gochaalee aadaa durii fi dhimmoota jireenya walii galtee keessatti tokko tokko irratti murtee seena-qabeessa dabarseera.

Jijjiiramni guddaan seera kana keessaa, keessumaa mirga wal-qixxummaa ilaalchisee jiru, gurguddoo sadiitti qoodamee ilaalamuu danda'a: Wal-qixxummaa Gaa'ela Keessa Seenuu Irratti, Wal-qixxummaa Gaa'ela Keessa Jiruu fi Wal-qixxummaa Yeroo Hiikkaa.


1. Wal-qixxummaa Gaa'ela Keessa Seenuu Irratti

Mirgi wal-qixxummaa nama lama gaa'ela ijaaruu barbaadan gidduu jiru ka'umsa jalqabaa seera kanaati.

Fedhii Bilisaa fi Umurii Wal-qixa Ta'e

Seerri haaraan walitti hidhata maatii hundeeffamuuf deemu fedhii nama lamaan sanaa qofa irratti kan hirkatu ta’uu mirkaneessa. Namni kamiyyuu dhiibbaa yookaan dirqama tokko malee fedhii guutuun wal fuudhuuf mirga qaba.

  • Umurii Seera Qabeessa: Duraan umuriin gaa'elaa dhiiraaf 18, dubartiif ammoo 15 ture. Seerri haaraan garuu wal-qixxummaa mirkaneessuuf, gaa'elli seera qabeessa ta'uuf, dhiirri fi dubartiin lamaanuu waggaa 18 guutuu akka qaban tuma. Kunis mirga dubartootaa, keessumaa ijoollummaatti heerumuun miidhaa isaan irra geessisu irraa, eeguuf tarkaanfii guddaadha.

2. Wal-qixxummaa Gaa'ela Keessa Jiru (Yeroo Waliin Jiraatan)

Murteewwan gurguddoon dhimma maatii keessatti darban kan jiru yeroo lamaan isaaniituu waliin jiraatan kana keessatti. Seerri durii sirna abbaa-irrummaa (Patriarchy) hawaasa keessa jiru kan deeggaru ture yoo ta'u, seerri haaraan garuu madaala isaa sirreesseera.

Dirqama Abboomamuu Haquu

Tumaan seena-qabeessa inni tokko, tumaa seera durii haadha manaa abbaa manaa isheetti akka aboomamtu fi bakka inni murteessetti akka jiraattu dirqamu kan ture haquudha.

  • Mirga Murtoo Waloo: Seerri haaraan, abbaan manaa fi haati manaa hariiroo isaanii keessatti mirgaa fi dirqama wal-qixa ta'e akka qaban mirkaneessa. Dhimmoonni akka mana jireenyaa, hojii, guddina ijoollee, fi baasii maatii ilaalchisee murteewwan darban walii galtee lamaan isaaniitiin ta'uu qabu. Tokkummaa malee murtiin darbu fudhatama hin qabu.
  • Waliif Kabajaa fi Gargaarsa: Lamaan isaaniituu waliif kabajaa guddaa fi deeggarsa tokko malee hin qabne gochuuf dirqama qabu. Dirqama gaa'elaa kana yoo hin eegne, akka sababa hiikkaatti fudhatamuu danda’a.
  • Bulchiinsa Maatii: Hooggansi maatii dhiira yookaan dubartiitti dhiifamuu osoo hin taane, waloon ta'uun dhimmoota jireenya waloo irratti wal mari'achuun murteessuu barbaada.

3. Wal-qixxummaa Yeroo Hiikkaa (Yeroo Wal-dhabbiin Uumame)

Yeroo walitti dhufeenyi maatii diigamu, wal-qixxummaan qabeenyaa fi ijoollee ilaalchisee ifatti mul'ata.

Qoodinsa Qabeenyaa Wal-Qixa Ta'e

Seerri maatii jijjiirama guddaa inni fidu dhimma qabeenyaa waloo irratti. Haalli wal-qixxummaa argamu:

  • Qabeenya Waloo: Qabeenyi hundinuu kan lamaan isaaniituu yeroo gaa'elaa keessa galii yookaan walitti qabaadhaan argatan Qabeenya Waloo jedhama. Kunis, haati manaa hojii manaa fi kunuunsa maatiitiin gumaacha gochuun ishee, qabeenyi sun yeroo diigamutti wal-qixa qoodamuuf sababa ga'aa ta'a jechuudha.
  • Qabeenya Qooduun: Yeroo hiikkaa dhugaa ta'u, qabeenyi waloo hundi lamaan isaaniitiifis walakkaadhaan (1/2) qoodamuu qaba. Kunis haadha manaa humna diinagdee hiikkaa booda dhabuu dandeessu eeguuf murteessaadha.

Dantaa Ijoollee Ol'aantummaan Eeguu

Wal-qixxummaan kun dhimma ijoollee irrattis ni mul'ata.

  • Mirga Kunuunsa Ijoollee: Mirgi ijoollee kunuunsuuf (custody) fi barsiisuuf murteessuuf abbaa manaafis ta'e haadha manaaf wal-qixa kennameera.
  • Dantaa Ijoollee Ol'aanaa: Garuu yeroo murtiin dhiigaa, manni murtii wanti inni dura ilaalu Dantaa Ijoollee Ol'aanaa (Best Interest of the Child) ti. Lamaan isaanii keessaa eenyutu haala gaariin kunuunsuu, guddina isaan eeguu fi jaalalaafi tasgabbii isaaniif kennuu danda’a jedhamee madaalama. Mirgi kun wal-qixa yoo ta'eefis, murteen inni dhumaa dantaa ijoollee irratti hundaa'a.

Xumura

Walumaagalatti, Seerri Maatii Fooyya'aa Itoophiyaa mirga wal-qixxummaa abbaa manaa fi haadha manaa cimsuun sirna seeraa jijjiireera. Seerri kun dubartootaaf mirga guddaa kan kenne yoo ta'u, dhimmoota jireenya walii, murtee maatii fi qabeenyaa irratti wal-qixxummaan akka jiraatu mirkaneessee jira. Gara fuula duraattis, hojii irra oolmaa seera kanaa keessatti, madaalli maatii keessa jiru sirreeffamaa, akkasumas maatiin waloo fi jabaa ta'e akka ijaaramuuf karaa saaqaa deema.

Jijjiiramni kun hawaasa keessatti jijjiirama guddaa fiduu danda’ee jira, garuu ammayyuu dhimmoonni aadaa fi hubannoo seeraa irratti hojjetamuu qaban ni jiru.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *