Get Started
Seera Heera Mootummaa (Constitution) – Hiika, Seenaa, Kaayyoo fi Faayidaa Isaa
Home » Uncategorized  »  Seera Heera Mootummaa (Constitution) – Hiika, Seenaa, Kaayyoo fi Faayidaa Isaa
Seera Heera Mootummaa (Constitution) – Hiika, Seenaa, Kaayyoo fi Faayidaa Isaa

1. Seensa

Heerri mootummaa ykn Constitution jechuun bu’uura sirna mootummaa fi nageenya biyyaa ti. Inni seera ol’aanaa fi abbaa seera biyya tokkoo dha; seerri biraa kamiyyuu heera kana gadi hin ta’u. Heerri mootummaa aangoo mootummaa, mirga fi dirqama uummataa, akkasumas, daangaa aangoo mootummaa ni murteessa.

Heerri mootummaa akka gosa waliigalaa seeraatti ilaalama — seera jireenya siyaasaa, hawaasummaa fi dinagdee biyyaa hunda of keessatti hammate. Kana jechuun heerri mootummaa bu’uura dimokiraasii, walqixxummaa, mirga namoomaa, fi nagaa biyyaa kan ijaaru dha.


2. Hiika Heera Mootummaa

Heerri mootummaa hiika bal’aa qaba. Afaan seeraa keessatti, “Heerri mootummaa” jechuun:

Seera bu’uuraawaa fi ol’aanaa biyyaa kan sirna mootummaa, aangoo mootummaa, mirga fi bilisummaa uummataa, akkasumas daangaa aangoo mootummaa murteessu dha.

Kana jechuun, heerri mootummaa akka mapa siyaasaa fi hidhata mootummaa fi uummataa gidduu jiru tajaajila.


3. Seenaa Heera Mootummaa Itoophiyaa

Itoophiyaan seenaa heera mootummoota adda addaa qabdi. Heerri mootummaa yeroo gara garaatti jijjiirama hedduu keessa darbee jira. Mee gabaabsinee haa ilaallu:

a) Heera Mootummaa bara 1931 (Heera Hayila Sillaasee Iffaa)

Heerri kun heera mootummaa jalqabaa Itoophiyaa ture. Mootiin Hayila Sillaasee waggaa 1931 tti labsuun mootummaa abbaa irree jabeessuuf yaalii godhe. Mirgi uummataa itti hin ibsamne; aangoon hunda Mootii irra ture.

b) Heera Mootummaa bara 1955

Kunis Heera Hayila Sillaasee haaromsame ture. Yeroo kana mirgoonni uummataa muraasa (akkuma afaanii, amantii fi qabeenya dhuunfaa) ni eeraman ture. Garuu, aangoon hundi akkuma durii Mootii bira ture.

c) Heera Mootummaa bara 1987 (Dargii – PDRE Constitution)

Dargiin, bara 1987 tti, heera mootummaa ofii labsate. Kunis sirna Sooshiyaalizimii (Socialism) irratti hundaa’e ture. Uummanni mirga hedduu argate jechuun hin danda’amu; mootummaan abbaa irree fi to’annoo cimaa qaba ture.

d) Heera Mootummaa bara 1995 (Heera RFDI – Federal Democratic Republic of Ethiopia)

Heerri mootummaa bara 1995 tti labsame, har’a hojii irra jiru dha. Heerri kun bu’uura dimokiraasii, federaalizimii fi mirga namoomaa irratti hundaa’e. Inni aangoo uummataa fi mootummaa sirnaan qooduun, mirgoota uummataa bal’inaan eere.


4. Kaayyoo Heera Mootummaa

Kaayyoon heera mootummaa gurguddoo sadii fi bal’ina qabu:

a) Sirna mootummaa ijaaru

Heerri mootummaa akka mootummaa tokko sirnaan itti ijaarame, itti qoodame fi itti hojjetu murteessa. Fakkeenyaaf, akka Itoophiyaa keessatti mootummaa federaalaa fi naannoo (regional states) jiraatu murteessa.

b) Mirga fi bilisummaa uummataa eegu

Heerri mootummaa mirga namoomaa, mirga dimokiraasii, amantii, dubbii bilisaa, walqixxummaa fi wal-hubannoo hawaasummaa eega.

c) Nageenya fi tokkummaa biyyaa eegu

Heerri mootummaa, akka biyyi tasgabbaa’u, seerri ol’aanaa itti kabajamu fi walqixxummaan itti mirkanaa’u taasisa.


5. Qoodinsa Heera Mootummaa (Structure of the Constitution)

Heerri mootummaa Itoophiyaa sadarkaa sadiin qoodama:

  1. Muuxannoo fi Dura bu’aa (Preamble) – Sababoota labsii heeraa ibsa.
  2. Kutaa duraa (Basic Principles) – Kaayyoo mootummaa fi bu’uura sirna siyaasaa ibsa.
  3. Kutaa itti aanu (Fundamental Rights & Freedoms) – Mirga namoomaa fi bilisummaa.
  4. Kutaa aangoo mootummaa (Structure of Government) – Aangoo raawwachiiftuu, seera tumtu fi murtii ibsa.
  5. Kutaa dhumaa (Miscellaneous Provisions) – Labsii fi raawwii irratti ibsa.

6. Faayidaa Heera Mootummaa

Heerri mootummaa faayidaa hedduu qaba; isaan keessaa muraasni:

a) Heerri mootummaa nagaa fi tasgabbii buusa

Yeroo heerri mootummaa jiru, sirna mootummaa fi seera murtaa’e keessaatti nageenyi biyyoolessaa ni jabaata.

b) Mirga fi bilisummaa namootaa ni eega

Uummanni mirga dimokiraasii fi walqixxummaa heeraan eegu qaba; namni kamuu qajeelfama heera kanaan of eegu danda’a.

c) Aangoo mootummaa ni qoodda

Heerri mootummaa aangoo mootummaa sadan qoodda:

  • Aangoo Seera Tumtuu (Parlaamaa)
  • Aangoo Raawwachiiftuu (Mootummaa)
  • Aangoo Murtii (Mana Murtii)

d) Hawaasni haqa fi seera sirnaan ni argata

Heerri mootummaa karaa itti seerri tajaajila sirrii fi walqixxummaa hawaasaaf kennu murteessa.

e) Bu’uura dimokiraasii fi misoomaa dha

Heerri mootummaa, dimokiraasii jabeessa, misooma siyaasaa, hawaasummaa fi diinagdee biyyaa ni deggera.


7. Mirgoota Heeraan Kenname

Heerri mootummaa bara 1995 mirgoota hawaasummaa fi namoomaa bal’inaan ibsa. Fakkeenyaaf:

  • Mirga jireenya (Right to Life)
  • Mirga bilisummaa fi walqixxummaa
  • Mirga amantii fi yaadaa bilisaa
  • Mirga itti gaafatamummaa mootummaa gaafachuu
  • Mirga qabeenya dhuunfaa
  • Mirga barnootaa, fayyaa fi misoomaa

Mirgoonni kun hundi bu’uura dimokiraasii fi tokkummaa biyyaa dha.


8. Sadarkaa Heera Mootummaa

Heerri mootummaa seera ol’aanaa dha. Kana jechuun, seerri biraa kamiyyuu heera kanaan wal hin faallessu. Yoo seerri tokko heera waliin walsimuu dide, seerri sun hojii irra ooluu hin danda’u.

Kanaaf, heerri mootummaa akka abbaa seeraa biyyatti ta’ee, aangoo seera hundaa ol’aanaa qaba.


9. Qajeelfama Heera Mootummaa fi Raawwii Isaa

Heerri mootummaa yoo sirnaan raawwatame, biyyattiin nagaa, misoomaa fi dimokiraasii ni argatti. Garuu yoo heerri mootummaa hin kabajamne, rakkoon siyaasaa fi walitti bu’iinsa hawaasaa ni dhalata. Kanaaf, mootummaan, mana murtii fi uummanni hundi heera mootummaa eegu fi kabajuun dirqama isaanii ti.


10. Xumura

Heerri mootummaa bu’uura jireenya biyyaa fi mallattoo eenyummaa siyaasaa dha. Inni seera ol’aanaa ta’ee, mirga fi bilisummaa uummataa eega, mootummaa daangessa, fi tokkummaa biyyaa tiksa.
Itoophiyaan heera mootummaa haaraa bara 1995 jalatti dimokiraasii, federaalizimii, mirga namoomaa fi misooma ittiin gaggeessuuf bu’uura cimaa ijaarte.

Kanaafuu, heerri mootummaa akka hidhata uummataa fi mootummaa gidduu jiru tajaajila; uummanni hundi akka bilisa, walqixxee fi nageenyaan jiraatu mirkaneessa.


Yaadannoo:

Heerri mootummaa haqa, seera, fi bilisummaa uummataa ti. Yoo heerri mootummaa kabajame, biyyi tasgabbii, nagaa fi misooma ittiin argatti.


Barreeffama kana irraa, dursa itti kennuu qabna:

  • Qajeelfama fi hiika heera mootummaa barachuu,
  • Kabajaa fi raawwii isaa irratti hirmaachuu,
  • Seera biyya keenya ittiin beekuu fi ittiin eeguu.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *