Get Started
Seenaa Oromoo Booranaa Jalqabaa Hanga Dhumaa
Home » Uncategorized  »  Seenaa Oromoo Booranaa Jalqabaa Hanga Dhumaa
Seenaa Oromoo Booranaa Jalqabaa Hanga Dhumaa

1. Seensa

Oromoon Booranaa, gosoota Oromoo keessaa tokko yoo ta’u, seenaa dheeraa fi boonsa qabu. Booranni Oromoo keessaa tokko kan sirna Gadaa ittiin of bulchuuf beekamu, aadaa fi duudhaa Oromoo sirnaan tikfate dha. Naannoo Kibba Itoophiyaa fi Kaaba Keeniyaa keessa jiraata. Booranni maqaa isaa argate “Booranaa” jechuun “nama qulqulluu, nama amanamaa fi kabajaa qabu” jechuu dha jedhama.

Sirni Gadaa Booranaa seenaa uummata Oromoo hunda keessatti gahee guddaa qaba; yeroo hedduu seenaa Oromoo yoo kaafamu, seenaa Booranaa fi Gadaa isaanii hin darbine.


2. Asalummaa fi dhaloota Booranaa

Booranni, akka seenaa afaaniin fi qorannoowwan seenaa dhugaa irratti hundaa’aniitti, dhaloota Oromoo durii keessaa tokko dha. Oromoo Booranaa fi Oromoo Baarentuu jechuun qoodinsa seenaa keessatti beekamaa dha. Booranni garuu “Oromo Booranaa” jedhamuun ilmaan Oromoo Kaaba fi Kibba gidduutti jiran bakka bu’a.

Asalummaan isaanii gara Biyyaa Horroo fi naannoo Garbaa Madda Walaabuutti deebi’a. Madda Walaabuu bakka Oromoon hunda itti dhalate jedhamee amanama. Booranni achii jalqabee gara Kibbaatti socho’ee, daangaa Itoophiyaa fi Keeniyaa har’a jiran bira gahe.


3. Sochii fi buqqa’insa Booranaa

Booranni yeroo durii laga Galan, Mormor fi Gaanfa keessa jiraataa ture. Yeroo itti dabalaa dhufee, qilleensa, qabeenya bishaanii fi margaa barbaachaaf gara Kibbaatti sosso’e. Sochiin kun seenaa bal’aa ta’e, kan dhaloota hedduu fudhate.

Booranni yeroo itti aanee naannoo Gujii, Arsiifi Baalee keessa ture. Erga yeroo dheeraaf achi jiraatee booda, walitti bu’iinsa fi wantoota biroo irraa ka’uun gara Kibbaatti, naannoo Marsabit, Moyyaalee, Yaa’a fi Dirree itti amantamaa ta’anitti qubate.


4. Sirna Gadaa Booranaa

Sirni Gadaa bu’uura jireenya, siyaasaa, fi aadaa Oromoo hunda keessatti, addatti ammoo Booranaa keessatti murteessaa dha.
Sirna Gadaa keessatti:

  • Abbaa Gadaa – bulchaa mootummaa Booranaa.
  • Hayyuu – gorsaa seeraa fi murtii.
  • Qaalluu – abbaa amantii fi duudhaa.
  • Jaarsa Gadaa – ogeessa muuxannoo qabu.

Gadaan waggaa 8-8’n wal jijjiirama. Hojii mootummaa, filannoo, seera tumuu fi araarsuu hundi sirna Gadaa jalatti gaggeeffama.

Sirna Gadaa kana keessatti walqixxummaa, nagaa, tokkummaa fi wal kabajuu guddaan mul’ata. Seera fi heerri Gadaa Booranaa hanga har’aatti itti fufa; UNESCO’nis bara 2016 keessa “Sirna Gadaa Oromoo – intangible heritage of humanity” jedhee galmeesse.


5. Aadaa fi duudhaa Booranaa

Booranni aadaa bal’aa fi hedduu qulqulluu qaba. Aadaan isaanii sirna hawaasummaa, fuudhaafi heeruma, kabajaa, nagaa, fi tokkummaa irratti hundaa’a.
Miseensota gosa isaanii keessatti:

  • Firaa fi lammii addaan baasu.
  • Fuudha fi heeruma seera qabeessa godha.
  • Aadaa safuu kabaja ol’aanaa kenna.
  • Eebba fi kadhannaa gara Waaqaatti (Waaq Tokkicha) godha.

Aadaan Waaqeffannaa Booranaa keessatti dursa guddaa qaba ture. Yeroo ammaa garuu, Islaamummaan bakka ol’aanaa fudhateera, garuu duudhaan Waaqeffannaa seenaa isaanii keessatti hafeera.


6. Dinagdee fi jireenya Booranaa

Booranni saba horsiisee bultoota dha. Qabeenya isaanii hundaan caalaa horii irratti hunda’a: loon, re’ee, fi hoolaa.
Horsiisee bultoonni Booranaa:

  • Jalatti bishaan (ellaa) qotanii horii isaanii nyaachisu.
  • Bishaan walitti qooduu sirna Gadaa fi hayyuu jalatti raawwatu.
  • Loon gurguddaa (horii) mallattoo faayidaa fi kabajaa taasisu.

Akkasumas, Booranni midhaan xiqqoo qotu, kan akka qarree fi shumburaa. Garuu jireenyi isaanii hedduun horsiisee bultummaa irratti hunda’a.


7. Haala Siyaasaa fi Walitti Bu’iinsaa Seenaa keessatti

Booranni yeroo mootota Abisiiniyaa (nafxanyoota) dhufan, falmii jabaa godhe. Yeroo Minilik II’n Kibba Itoophiyaa qabatu, Booranni mormii jabaa taasisan keessaa tokko ture. Warri Booranaa tokkummaa isaanii, loltummaa fi gootummaa isaanii ittiin beekkamu.

Garuu koloneeffannaan isaan miidheera. Lafa isaanii irraa fudhatamuu, horsiisaa fi bosona isaanii balleessuufi bulchiinsa ittiin darbee irratti miidhamtoota ta’an. Haata’u malee, Booranni of-danda’ee aadaa fi sirna isaa hin dhabne.


8. Booranni fi Walitti Dhufeenya Uummata Biroo

Booranni hawaasa naannoo isaanii jiran waliin walitti dhufeenya cimaa qaba. Uummata Gujii, Gabra, Sakuuyii, fi Rendille waliin hojjata, wal hin miine. Haala nageenyaa fi qabeenya waliin itti fayyadamanii fi tumsa nageenyaa (nagaa Booranaa) jabeessan.

Sirna “Nagaa Booranaa” jedhamu – nageenya uummata hundaaf labsu, seera fi murtii ittiin tiksu – addunyaa irratti fakkeenya ta’eera.


9. Amantii Booranaa

Amantii Booranaa jalqabaa Waaqeffannaa ture. Waaq Tokkicha, uumaa fi jireenya hunda to’atu, jedhanii amanu. Qaalluu fi Ayyaantuun bakka ol’aanaa qabu.
Amantii kana keessatti:

  • Waaqa tokkicha malee hin kadhatani.
  • Ayyanni, Bishaan, fi Loon kabajama.
  • Dirree kadhannaa “Galma” jedhamee beekkamu.

Yeroo ammaa garuu, Islaamummaan bal’inaan babal’ate. Masjiidni, imaamni fi hayyoonni Islaamaa gumaacha guddaa qabu. Haa ta’u malee, Waaqeffannaa duudhaa durii waliin walitti makamee aadaa Booranaa keessatti hafeera.


10. Haala Booranaa Har’a

Booranni har’a naannoo Oromiyaa keessatti, Godina Booranaa fi Godina Gujii keessatti jiraata. Akkasumas naannoo Marsabit fi Moyyaalee Keeniyaa keessatti argamu.

Jireenya isaanii keessatti, yeroo ammaa rakkoo qilleensa, ho’aa fi balaa qorra-dhabuu, bishaan dhabuu fi walitti bu’iinsa gosa gidduutti uumamu keessa jiraatu. Haa ta’u malee, mootummaa naannoo, dhaabbilee NGO fi hayyoonni hawaasaa hojii guddaa itti hojjetu.

Sirni Gadaa, aadaa fi duudhaa isaanii, akkasumas tokkummaan isaanii, Booranaa hanga ammaa ifa guddaa taasisu.


11. Booranni fi Tajaajila Nageenyaa fi Dimokiraasii

Sirna Gadaa Booranaa keessatti walqixxummaa dubartootaa fi dhiiraatiif bu’uura jiru. Dubartoonni murtii irratti gumaacha, fira araarsuu, fi tajaajila hawaasaa irratti qooda fudhatu.

Booranni sirna dimokiraasii dhugaa ta’e dura dhaabbata seenaa keessatti uume jedhamuun beekama. Filannoon, mariin, fi seerri hundaaf wal-qixa ta’e – kun addunyaa keessatti fakkeenya ta’eera.


12. Xumura

Seenaa Oromoo Booranaa seenaa hin dhumne dha. Booranni saba sirna, aadaa, fi duudhaa isaa kabajuu fi tikfuu danda’e dha.
Yeroo ammaa, sirna Gadaa isaanii, duudhaa fi amantii isaanii, akkasumas jireenya horsiisee bultummaa isaanii sirnaan tiksanii, guddina fi nageenya biyyattii keessatti gahee guddaa qabu.

Booranni mallattoo nagaa, tokkummaa, amanamummaa, fi safuu ti.
Seenaa isaanii irraa wanti baratamu hedduudha — akka sirni Gadaa, akka aadaa Oromoo, fi akka tokkummaan saba tokkoof bu’uura ta’uu danda’u.


Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *