
Sammuun namaa hojiiwwan gurguddoo fi murteessoo hedduu hojjeta. Sammuun akka sirna humna yaada keenyaa, beekumsaa fi sochii qaamaa too’atuufi, adda addummaa fi guddina namaa irratti shoora guddaa qaba. Sammuu Durii (Forebrain) ykn Prosencephalon jechuun kutaa sammuu guddicha keessa isa duraa fi hojiiwwan ol’aanaa hojjatu dha.
1. Hiika Sammuu Durii (Forebrain – Prosencephalon)
Sammuun namaa kutaalee gurguddoo sadeen kan qabu yoo ta’u:
- Sammuu durii (Forebrain – Prosencephalon)
- Sammuu giddugaleessaa (Midbrain – Mesencephalon)
- Sammuu duuba (Hindbrain – Rhombencephalon)
Sammuun durii kutaa sammuu keessaa isa guddicha fi cimaadha. Hojiiwwan ol’aanaa sammuu kana keessatti raawwataman keessaa, yaada, xinxala, ilaalcha, dandeettii afaanii, yaad-rimee, fedhii, fi sirna yaadannoo kan dabalatu dha.
2. Kutaalee Sammuu Durii
Sammuun durii akka armaan gadiitti kutaalee adda addaatiin qoodama:
a) Cerebrum (Sammuu Guddaa)
- Cerebrum kutaalee lama qaba: Hemispheres lama: Hemispherii bitaa fi mirgaa.
- Kutaaleen hemispherii keessaa hojiiwwan garaagaraa qabu:
- Hemispherii mirgaa: hojiiwwan sirna sammuu fi yaada fakkasaa, fardi fi artii keessatti gargaara.
- Hemispherii bitaa: afaan dubbisuu, barreessuu, xinxala logic fi murtoo keessatti hirmaata.
- Cortex cerebri: Kutaaleen ol’aanaa (outer layer) yaada, murteessuu fi xiinxala ol’aanaa irratti shoora guddaa qaba.
b) Diencephalon
- Diencephalon jechuun kutaa forebrain keessa kan argamu yoo ta’u, kutaaleen isaa gurguddoon:
- Thalamus: Odeeffannoo qaamaa gara cortex cerebri geessa, akka “gatekeeper” (balbala) odeeffannoo qaamaa ta’a.
- Hypothalamus: Hojiilee bu’uuraa qaamaa, akka soorata, dhangala’oo qaamaa, dammaqinsa, fi sirna hormoonii too’ata.
- Epithalamus: Hojiilee circadian rhythm (sirna hirriba fi dammaqinsa) too’ata.
3. Hojiiwwan Sammuu Durii
Sammuun durii hojiiwwan gurguddaa hedduu raawwata:
- Hojii yaada fi xiinxala ol’aanaa
- Murtii, yaada adda addaa, fi xinxala rakkina furuu keessatti hirmaata.
- Sirna afaanii fi dubbii
- Afaan barreessuu fi dubbachuu keessatti shoora ol’aanaa qaba.
- Sirna qaamaa fi fedhii bu’uuraa too’achuu
- Soorata, dhugaatii, dammaqinsa, hirriba, fi hormoonota sirreessa.
- Sirna yaadannoo fi hubannoo
- Yaad-rimee dheeraa fi gabaabaa kuusa, yaada tokko irraa gara biraatti walitti fiduu danda’a.
- Hojii fardi fi artii
- Hemispherii mirgaa keessatti shoora guddaa qaba, akkasumas hubannoo fi yaad-rimee artii keessatti hirmaata.
4. Fayyaa Sammuu Durii
Sammuun durii fayyaa qabaachuuf:
- Soorata sirrii fi vitaminota akka B-complex fi Omega-3 nyaachuu.
- Hirriba gahaa argachuu.
- Hojii qaamaa fi yaada ol’aanaa hojjachuu (brain exercises).
- Miidhaa sammuu geessisan akka alkoolii baay’ee fi dhukkuba sammuu ittisuu.
5. Miidhaa Sammuu Durii
- Dhukkuba Alzheimer fi dementia
- Miidhaa yaada fi hubannoo
- Hojii qaamaa fi fedhii bu’uuraa irratti rakkoo fiduu
- Rakkoo dubbii fi barreessuu
6. Xumura
Sammuun durii kutaa sammuu keessaa isa murteessaa fi guddaa dha. Hojii yaada ol’aanaa, dubbii, xinxala, fedhii bu’uuraa fi yaad-rimee keessatti shoora guddaa qaba. Fayyaa isaa eeguun, sammuu keenyaa hojii isaa guutuu akka raawwatu gargaara.
Suuraa Sammuu Durii
Ani suuraa qopheessuuf nan danda’a, kutaa forebrain fi cerebrum fi diencephalon agarsiisu, akkasumas hematome fi lobes ifa godhuun.