Qaalina jireenyaa, ykn infilashinii (inflation), jechuun rakkoo dinagdee yeroo hunda biyyoota hedduu keessatti mul'atuu fi hammaarama gatiin wantootaa fi tajaajilootaa dabalaa deemuudha. Qaalina jireenyaa sababoota adda addaa qabaatus, inni guddaan tokko "Dabalata Baasii Oomishaa" (Cost-Push Inflation) jedhamuudha. Qaama kana keessatti, gatiin wantootaa kan dabalu fedhiin (demand) uummatarraa dabalee utuu hin taane, baasiin (cost) wantoota sana oomishuuf barbaachisu waan dabaleefidha.
Dabalata Baasii Oomishaa Maalummaansaa
Akka yaada dinagdeetti, Dabalata Baasii Oomishaa (Cost-Push Inflation) kan jedhamu yeroo daldaltoonni (producers) fi warshaan gatii wantoota ofii isaanii gurguran dabalan, sababni isaas baasiin oomishaaf (production inputs) barbaachisu isaanii waan dabaleefidha. Baasiin kun meeshaalee gurguddoo, kanneen akka albuuda (raw materials), boba'aa (energy), fi mindaa hojjettootaa (labor) dabalata. Daldaltoonni baasii dabalataa sana ofirraa hir'isuuf, itti fayyadamtoota (consumers) irratti gatu. Kunis sirna guutuu keessatti gatiin waliigalaa akka dabalu godha.
Maddoota Gurguddoo Dabalata Baasii Oomishaa
Wantoonni bu'uuraa baasii oomishaa dabaluun qaalina jireenyaa fidan gurguddoon sadan kanneen armaan gadiiti:
1. Dabalata Gatii Albuudaa (Raw Material Prices)
Albuudni meeshaalee bu'uuraa wantoonni ittiin oomishaman keessaa isa tokkoodha. Fakkeenyaaf, warshaan bunaa buna oomishuuf buna magaala (green coffee beans), warshaan huccuu immoo suufii (cotton) ykn riisimoo (synthetic fibers) akka albuudaatti fayyadamu.
- Sababa: Yeroo hongee, lolaa ykn rakkoo haala qilleensaatiin oomishni qonnaa hir'atu, ykn yeroo sababa siyaasaa, waraanaa ykn dhiibbaa biyyoota alaatiin galchiinsa (import) albuudaa hir'atu, gatiin albuudaa ni dabala.
- Bu'aa: Gatiin albuudaa kun yeroo dabalu, warshaan tokko buna ykn huccuu oomishuuf baasii guddaa kanfala. Kanaaf, buna ykn huccuu gurguramu sana gatii dabalataan gurgura.
2. Dabalata Gatii Boba'aa (Energy/Fuel Prices)
Bobaan (petroleum) baasii oomishaaf dhiibbaa guddaa qaba. Bobaan warshaa tokko keessatti makiinaa hojjechiisuuf ykn wantoota oomishaman geejjibsiisuuf (transportation) ni barbaachisa.
- Sababa: Yeroo madda boba'aa guutuu addunyaa irratti rakkoon uumamu, ykn yeroo mootummaan gibira (tax) boba'aa irratti dabalu, gatiin boba'aa ni dabala.
- Bu'aa: Gatiin boba'aa yeroo dabalu, baasiin makiinaa warshaa keessa jiru hojjechiisuu fi wantoota oomishaman sana bakka tokkoo gara tokkootti geejjibsiisuu (akka fe'umsaatti) ni qaal'a. Kunis, yeroo booda gatii wantoota hundaa (akka nyaataa, uffataa fi meeshaalee elektirooniksii) irratti ni dabala.
3. Dabalata Mindaa Hojjettootaa (Wage Inflation)
Baasiin hojjettootaa, ykn mindaan (wage/salary), baasii oomishaa keessaa tokko guddaadha.
- Sababa: Yeroo hojjettoonni gaaffii mindaa guddaa dhiheessan, ykn yeroo dinagdee keessatti hojjettoota dandeettii qaban argachuun ulfaatu (hojii dhabdummaan (unemployment) gadi aanaa yoo ta'e), daldaltoonni mindaa dabaluuf dirqamu.
- Bu'aa: Warshaan tokko mindaa hojjettootaa yeroo dabalu, baasiin isaa ni dabala. Kanaaf, baasii dabalataa sana hir'isuuf, gatii wantoota oomishuun gurguru ni dabala. Kunis, yeroo booda mindaan dabale sun deebi'ee gatii dabalataan "nyaatama" jechuudha (kanaaf sababa ta'a).
Dhiibbaa Dabalata Baasii Oomishaa
Qaalina jireenyaa inni kun dinagdee irratti dhiibbaa guddaa fida:
- Hir'ina Humna Bitinsaa (Reduced Purchasing Power): Gatiin wantootaa waan dabaluuf, maallaqni namootaa duraan wantoota meeqa bituu danda'u ture sana caalaa xiqqaatti bituu danda'a. Kunis, jireenyi uummata lafaatti gadi deema.
- Tarkaanfii Baankii Giddugaleessaa (Central Bank Intervention): Baankiin Giddugaleessaa dabalata baasii oomishaa kana to'achuuf jecha, dhala liqii (interest rate) dabaluu danda'a. Kunis, liqiin ni qaal'a, daldalli fi warshaan liqeeffachuu ni sodaata.
- "Qubee Mindaa-Gatii" (Wage-Price Spiral): Rakkoon kun yeroo mindaan dabalu, daldaltoonni gatii dabalan, sana booda immoo hojjettoonni gatiin waan dabaleef ammas gaaffii mindaa dabalataa dhiheessan, sana booda ammas gatiin dabalu kkf yeroo deebi'ee irra deddeebi'uudha.
Xumura
Dabalata Baasii Oomishaa (Cost-Push Inflation) kun jijjiirama dinagdee keessatti rakkina cimaa fida. Rakkoo kana hiikuun yoo barbaachise, sirni mootummaa baasii meeshaalee bu'uuraa, boba'aa fi mindaa to'achuuf, akkasumas albuuda biyya keessaa oomishuuf gargaarsa gochuu qaba.
