Yakka gudeeddii dirqisiisni raawwatamuu (Rape) seerri Itoophiyaa ulfinaan kan ilaalu yoo ta'u, adabbiin cimaan kan irratti murtaa'uudha. Haa ta'u malee, qabxiin tokko kan sababa falmii fi ceepha'a guddaaf ta'e, Seerri Yakkaa Itoophiyaa (2004), keeyyata isaa 620 jalatti, gudeeddiin yakka ta'uuf "gaa'elaan alatti" raawwatamuu qaba jedhee waan hiikeefidha. Hiikni kun dhimma Gudeeddii Gaa'ela Keessaa (Marital Rape) seera yakkaa jalaa guutummaatti baaseera.
Gudeeddiin Gaa'ela Keessaa Maali?
Gudeeddiin gaa'ela keessaa kan hiikamu wal-harkisan yookiin dirqisiisni saalqunnamtii gaa'ela keessatti, tokkoon tokkoon hiriyaa gaa'elaa tokkoon isa kaan irratti raawwatamu yoo ta'uudha. Seerri Itoophiyaa gaa'ela akka walii galtee mirgaa fi dirqama walqixaa irratti hundaa'etti ilaalus, yeroo saalqunnamtiitti hiriyaan gaa'elaa tokko isa kaan irratti humna yookiin dirqisiisa yoo fayyadame, yakki kun seeraan "gudeeddii" hin jedhamu.
Hanqinni Seera Yakkaa: Falmiin Maali?
Seerri Yakkaa Itoophiyaa gudeeddii gaa'ela keessaa yakka gochuun dhabamuu isaa sababa tokkoffaa ceepha'a guddaa ta'eef dha. Falmiin guddaan qabxii kana irratti ka'u kanneen armaan gadiiti:
1. Mirga Qaamaa fi Dhuunfaa Sarbamuu:
Mirgi hunda caalu mirga qaamaa fi dhuunfaa nama dhuunfaa tokkooti. Namni tokko mirga qaama isaa irratti to'annoo guutuu qaba. Gaa'elli walii galtee waliin jireenyaa yoo ta'ellee, walii galtee saalqunnamtii haala kamiyyuu keessatti dhabamsiisuu hin qabu. Yeroo tokkoon tokkoon saalqunnamtii raawwatamu, walii galteen haaraa fi qulqulluun barbaachisa. Gudeeddiin gaa'ela keessaa, haadha manaa irra deddeebiin kan dirqisiisu yoo ta'e, dirqisiisa humnaa waan ta'eef, mirga kabaja namaa fi dhuunfaa nama sanaa kan sarbuu dha. Seerri yeroo gaa'elaa keessatti dirqisiisa kana irraa kan eeguu hin taane, mirga dubartootaa irratti gufuu guddaadha.
2. Walqixxummaa Mirgaa Dhabamuu:
Heerri Federaalaa fi seerri biyyattii hedduun walqixxummaa dhiiraa fi dubartootaa ni mirkaneessu. Seerri gudeeddii gaa'elaa yakka gochuu dhabuun isaa, dubartoonni gaa'ela keessatti eegumsa seeraa dhiirotaan ala argatan akka hin qabne taasisa. Eegumsi seeraa hiriyaa gaa'elaa ala jiru irraa na eegu yoo ta'e, kan gaa'ela keessa jiru irraa na eeguu yoo dide walqixxummaan eessa jira? gaaffiin jedhu deebii dhabeera. Seerri, haala kanaan, gaa'elli akka heeyyama yeroo hundaa saalqunnamtiif kennameetti akka fudhatamuuf karaa bana.
3. Miidhaa Sammuu fi Qaamaa Cimaa:
Gudeeddiin gaa'ela keessaa miidhaa guddaa qaamaa fi sammuu fida. Miidhamaan, namni isaan jaallatan yookiin itti amanaman (hiriyaan gaa'elaa) gocha kana yoo raawwate, dhiphina sammuu, sodaa, abdii kutannaa fi ofitti amanamummaa dhabuu cimaaf saaxilama. Seerri yakka kana yakka gochuu dhabuun isaa, miidhamtootaaf furtuu barbaaduu dhabamsiisa.
4. Aadaa fi Duudhaa Hawaasaa:
Falmii ka'u keessaa inni tokko, yoo gudeeddiin gaa'ela keessaa yakka ta'e "gaa'elli eessa deema?" kan jedhuudha. Yaadi kun kan hundaa'e duudhaa hawaasaa dhiirri dubartii isaa irra aangoo qaba jedhu irratti. Haa ta'u malee, seerri mirga dhala namaa duudhaa hawaasaa miidhaa nama dhuunfaa irraan ga'u jalaa baasuu qaba. Gaa'elli walqixxummaa fi kabajaa irratti hundaa'uu qaba malee, eeyyama dirqisiisaa saalqunnamtiif kenname ta'uu hin qabu.
Adabbiin Dhabamuu: Miidhaan Isaa
Gudeeddiin gaa'ela keessaa yakka ta'uun dhabamuu isaa miidhaa sirna seeraa fi hawaasummaa fida:
- Yakki Dhiifamuu (Impunity): Yakkamaan, sababa gaa'elaa qofaaf, yakka cimaa raawwateef adabbii tokko malee jiraata. Kunis namoota biroof akka fakkeenya gadheetti tajaajiluu danda'a.
- Furtoo Seeraa Dhabamuu: Miidhamaan abbaa manaa yookiin haadha manaa isaa yakka gudeeddii dirqisiisaa raawwateen himachiisuuf furtuu seeraa dhabdi. Dhimmi kun yakka gudeeddii osoo hin taane, yakka miidhaa qaamaa (physical assault) jala darbuu yookiin furii gaafachuuf qofa tajaajiluu danda'a, kunis miidhama isaan irra ga'ee wajjin wal hin simu.
- Dubartootaa Qaabeenya Godhanii Ilaaluu: Haalli kun dubartoonni gaa'ela keessatti akka qaabeenya hiriyaa gaa'elaa isaanii ta'an, mirgi qaama isaanii kan isaanii osoo hin taane kan abbaa manaa isaanii akka ta'e kan mul'isuudha.
Yaada Xumuraa: Seera Sirreessuu Barbaachisuu
Itoophiyaan waliigaltee addunyaa mirga dhala namaa hedduu kan mallatteessite yoo ta'u, isaan keessaa walqixxummaa saalaa kan beekan dha. Seerri Yakkaa Keeyyata 620 sirreeffama cimaa kan barbaadu yoo ta'u, dirqisiisa saalqunnamtii gaa'ela keessaa yakka gochuun mirga dubartootaa eeguuf tarkaanfii barbaachisaa fi yeroo ammaa waliin deemuudha.
Yeroo hundumaa gaa'elli walii galtee wal-jaallachuu fi wal kabajuu irratti hundaa'uu qaba malee, humna fi dirqisiisa irratti hundaa'uu hin qabu.
