
- Seensa (Introduction)
Seerri Maatii (Family Law) seera hawaasa keessatti iddoo olaanaa qabuudha. Maatiin bu’uura hawaasni tokko itti ijaarame, akkasumas guddina, nageenya fi tasgabbii ummataaf bu’uura murteessaa dha. Kanaaf, seera maatii jechuun seera walitti dhufeenya maatii – akka fuudha fi heeruma, abbaa fi haadha, daa’imman, walbarsiisuu fi dhaala irratti murtii fi qajeelfama kennu – dha.
Itoophiyaatti, seera maatii yeroo dheeraaf seerota amantii, aadaa fi seerota abbaa duulaa irratti hundaa’uun raawwatamaa ture. Garuu, guddina siyaasaa, hawaasummaa fi diinagdee waliin walqabatee, seera maatii sirnaan qindaa’e, galmaa’e fi seera biyyaalessaa ta’e akka seerota biroo waliin hojjatu jalqabee jira. Kanaaf seenaa fi guddina seera maatii Itoophiyaa hubachuuf gara durii fi ammaatti adeemsa isaa bal’inaan ilaaluun barbaachisaa dha.
- Seenaa Seera Maatii Itoophiyaa (Historical Background)
2.1. Yeroo durii fi aadaa keessatti
Dur seeera sirnaa hin qabne keessatti, maatiin Itoophiyaa aadaa fi amantii irratti ijaaramu ture. Hawaasa keessattuu – akka Oromoota, Amaarota, Tigroota fi saboota biroo – fuudha fi heerumni aadaa irratti hundaaye. Fakkeenyaaf:
Fuudhaa heerumni seera amantii (kiristaana, islaamaa fi aadaa) irratti hundaa’e,
Daa’imman mirga abbaa fi haadha isaanii irratti aadaa qofa irratti hundaayanii,
Dhaala, hirphaa fi walitti bu’iinsa maatii keessatti abbootiin gadaa, abbaan seeraa amantii yookaan abbaa duulaa murtii kennu ture.
Kunis agarsiisa seera sirnaa tokko hin jirre, garuu aadaa fi amantii irratti hundaa’e seera hojii irra oolaa ture.
2.2. Mootummaa Haayila Sillaasee fi Seerota Sirna Mootummaa (1930–1974)
Yeroo Haayila Sillaasee keessatti, Itoophiyaa keessatti seerota haaraa fi sirna seeraa biyyaalessaa diriirsuuf sochiin jalqabame. Bara 1930tti Fetha Negest jedhamee kan beekamu seerota amantii fi aadaa keessaa adda ba’ee seerota mootummaa ta’e keessaa isa jalqabaa ture.
Bara 1960 keessa immoo Revised Civil Code of Ethiopia (Seera Idilee Sirreessaa) bahe. Kutaan shanaffaa seerichaa Seera Maatii irratti xiyyeeffata. Kun seera maatii Itoophiyaa yeroo jalqabaaf seera guutuu fi qindaa’e ta’e, kan fuudha, heeruma, mirga daa’imman, fi dhaala sirnaan ibse ture.
Kun yeroo duraaf:
Heeruma seeraan galmeessuu dirqama taasise,
Mirga daa’imman seeraan eeguuf tumame,
Haati fi abbaa daa’ima wal qixa mirga qabu jedhee labsise,
Daa’imni seeraan eeggamuun akka guddatu taasise.
Kana jechuun bara 1960 irraa eegalee Itoophiyaa keessatti seerri maatii sirnaan seerota biroo waliin galmaa’e.
2.3. Sirna Dargii (1974–1991)
Sirna Dargii jalatti, seerotni mootummaa Haayila Sillaasee keessaa hedduun ni fooyya’e. Mootummaan Dargii gara sirna “Socialist” kan yaadaa fi siyaasa haaraa fide ture. Kana waliin seera maatiis tarsiimoo haaraa keessatti ilaalame.
Seera Dargii jalatti:
Walqixxummaa dubartii fi dhiiraa jabeessuuf sochiin taasifame,
Fuudha fi heeruma amantii alatti seeraan galmeessuu dirqama ta’e,
Haati fi abbaa mirga walqixa qabu jedhee jabeesse,
Daa’imman mirga barnootaa, tajaajilaa fi eegumsa seeraan argachuu danda’an taasise.
Seerri kun gara walqixxummaa fi haqaa hawaasummaa deemsa haaraa ture, garuu rakkoolee sirna siyaasaa fi raawwii dhabuu irraa kan ka’e bu’a qabeessa ta’uu hin dandeenye.
2.4. Sirna Dimokiraasii fi Heera Mootummaa Bara 1995 booda
Bara 1991 booda, Itoophiyaan gara dimokiraasii fi sirna federaalaa cehe. Heerri Mootummaa Bara 1995 bahe, mirgoota maatii fi hawaasa eeguuf bu’uura murteessaa kenne. Heerri kun:
Mirga fuudhaa fi heerumaa seeraan eegu,
Mirga daa’imman eegu,
Mirga dubartootaa irratti walqixxummaa fi bilisummaa jabeesse.
Kana booda, Family Code of the Federal Democratic Republic of Ethiopia (2000) bahe. Kun seera maatii biyya guutuu keessatti tajaajiluuf, yeroo ammaa seera hojii irra jiru dha.
- Hojii fi Kaayyoo Seera Maatii Itoophiyaa (Objectives and Functions of Family Law)
Seerri Maatii Itoophiyaa hojiiwwan heddu qaba. Isaan keessaa:
3.1. Fuudhaa fi Heeruma Sirnaan Qindeessuu
Seerri maatii fuudhaa fi heeruma sirnaan raawwatamuu, galmee seeraa fi walqixxummaa mataa isaanii eegu irratti hojjeta. Fuudhaa heeruma seeraan galmeessuu, yeroo tokko walabummaan irra deebi’uu fi haala itti cituu (divorce) adda baasuun seera qindeessa.
3.2. Mirga fi Dirqama Maatii Eegu
Seerri maatii mirga abbaa, haadha fi daa’imman cimsuuf tumame. Daa’imman haala seeraan eeggamuun akka guddatan, akka barataniifi akka tajaajila argatan ni taasisa.
3.3. Walqixxummaa fi Haqa Dubartootaa Eegu
Seerri maatii dubartoonni keessatti walqixxummaa qabu akka mirkanaa’uuf bu’uura godha. Dubartiin heerumtee mirga hojii, qabeenyaa, fi murtii maatii keessatti hirmaachuu ni dandeessi.
3.4. Dhaala fi Qabeenya Maatii Qindeessuu
Yeroo maatiin adda ba’u ykn miseensonni tokko du’an, seerri maatii qabeenya ittiin qoodamu, dhaala ittiin raawwatamu, fi mirgootni itti eegaman akka sirnaan ta’an ni murteessa.
3.5. Nageenya fi Tasgabbii Hawaasaa eegu
Maatiin nageenya hawaasaa keessatti bu’uura dha. Seerri maatii walitti bu’iinsa maatii keessatti furmaata kennuuf, walitti dhufeenya tasgabbaa’e uumuuf ni tajaajila.
- Fooyya’iinsa fi Guddina Seera Maatii Ammaa (Contemporary Developments)
Amma Itoophiyaa keessatti, seerri maatii sadarkaa federaalaa fi naannolee hunda keessatti hojii irra oolee jira. Naannoleen heddu seera maatii isaanii kan ofiitti mijaa’e baasan. Fakkeenyaaf:
Naannoo Oromiyaa keessatti Oromia Family Code (2003),
Naannoo Amaaraa, Sidaamaa fi naannolee biroo keessatti ammoo seerota maatii ofii isaanii ni qabu.
Kanaaf, seerri maatii Itoophiyaa gara sirna federaalaa fi aadaa naannolee waliin wal simsiisuuf guddina argateera.
- Xumura (Conclusion)
Seerri Maatii Itoophiyaa seenaa dheeraa fi jijjiirama heddu qaba. Yeroo jalqabaatti seera aadaa fi amantii irratti hundaaye, gara seera biyyaalessaa fi dimokiraatawaa cehee jira.
Bara 1960 irraa kaasee hanga ammaatti, seerri maatii Itoophiyaa:
Fuudha fi heeruma sirnaan qindeesse,
Mirga dubartootaa fi daa’imman cimsuu jalqabe,
Dhaala fi qabeenya irratti qajeelfama kennuuf danda’e,
Akka nageenya maatii fi hawaasni itti eegu mirkaneesse.
Amma yeroo ammaa kana, seerri maatii Itoophiyaa keessatti seera bulchiinsa maatii, nageenya, fi tasgabbii hawaasaa eeguuf bu’uura murteessaa ta’ee jira.
- Xiinxala Gabaabaa (Summary Points)
Seerri Maatii Itoophiyaa aadaa fi amantii irraa jalqabee seera biyyaalessaa ta’e.
Bara 1960tti Revised Civil Code jalatti seerri maatii sirnaan tumame.
Bara 2000tti Family Code haaraan dimokiraatawa fi federaalaa ta’e bahe.
Kaayyoon isaa mirga maatii, walqixxummaa fi tasgabbii hawaasaa eeguudha.
Amma naannoleen seerota maatii ofiitti mijaa’an baasan.