Faayidaa Seeraa
Seerri hundinuu sababni uumamni isaa hawaasa keessatti tasgabbii, nagaa, haqummaa fi misooma buusuudha. Biyyoonni hundinuu seera qabaachuun dirqama ti; sababiin isaas, seerri bifa qajeelfamaatiin hawaasa bulchuu, haqa eegsisuu, miidhaa ittisu fi dhimmoota gidduu namaa sirnaan furuuf bu’uura ta’ee dha. Akkuma ilma namaa lubbuu hin qabne du’aaf saaxilamu, akkasuma hawaasni seera hin qabne jeequmsa, saamicha fi hacuuccaa keessatti kufa. Kanaafuu, seerri akka ibsaa fuula duraa kan hawaasaaf ifa ta’ee, daandii sirrii irra deemsisu.
1. Kaayyoo Seeraa
Kaayyoon seeraa bakka tokko irraa gara biraatti garaagarummaa qabaachu danda’a, garuu kallattiiwwan ijoo muraasa irratti waliigaltee guutuu qaba. Isaan keessaa muraasni armaan gadii bal’inaan ni ibsamu:
1.1. Haqummaa fi sirna kabachiisuu
Kaayyoon seeraa guddaan haqummaa (justice) ti. Seerri hundi nama kamiyyuu dura seera dura walqixa akka ta’u mirkaneessa. Namni haqa nama biraa hin miine, mirga ofii eegu danda’a. Kunis sirna haqaa fi walqixxummaa ijaaruu irratti hundaa’a.
1.2. Tasgabbii fi nageenya hawaasaa mirkaneessuu
Hawaasni tokko seera malee jiraachuu hin danda’u. Yoo seerri hin jirre, namni humna qabu dadhaboota cunqursu ni danda’a. Kanaaf seerri balaa fi jeequmsa irraa hawaasa baraaruuf socho’a, nageenya fi tasgabbii buusuuf qophaa’a.
1.3. Hawaasa misoomaaf gargaaruu
Seerri misooma diinagdee, hawaasummaa fi siyaasaa deeggaruu fi tarsiimoo misoomaa tikfachuuf oola. Fakkeenyaaf, seerri qabeenya dhuunfaa eeguu fi daldalaa seeraan qindeesu, misooma diinagdee cimsuuf bu’uura ta’a.
1.4. Mirga namoomaa fi bilisummaa eegu
Kaayyoon seeraa biraa mirga ilmoo namaa kabachiisuu dha. Namni kamiyyuu mirga jiraachuu, yaada ofii ibsachuu, amantii filachuu fi jiraachuu ofii of bulchuu qaba. Seerri mirgoota kana tikfuu fi kabachiisuuf qophaa’e.
1.5. Giddu-gala araaraa fi waliigaltee ta’uu
Seerri yeroo hundaa waraana ykn walitti bu’iinsa furuuf qophaa’a. Yeroo namoonni walitti bu’an, seerri giddu seenee araara fiduu fi dhimmicha seeraan furuuf tajaajila kennuu qaba.
2. Faayidaa Seeraa
Seerri hawaasa keessatti bu’aalee hedduu fiduu danda’a. Faayidaaleen seeraa kana keessaa gurguddoon armaan gadi bal’inaan ibsamu:
2.1. Nageenya fi tasgabbii biyyaaf bu’uura ta’uu
Seerri kabajamu yoo jiraate, hawaasni nagaan jiraata. Namni kamiyyuu badii hojjachuu sodaata, sababni isaas seerri adabbii qaba. Kun tasgabbii biyyaa fi nageenya guddisuuf bu’a qabeessa ta’a.
2.2. Misooma dinagdee fi daldalaa deggeruu
Seerri daldalaa, qabeenya dhuunfaa fi waliigaltee sirnaan raawwachuuf haala mijeessa. Fakkeenyaaf, seerri qabeenya eeguu yoo jiraate, namoonni daldalaaf jabaatanii hojjetu. Kanaaf seerri misooma diinagdee cimsuuf gumaacha olaanaa qaba.
2.3. Mirga dhuunfaa fi mootummaa gidduutti daangaa kaa’u
Seerri mootummaa fi ummata gidduutti daangaa sirrii kaa’a. Mootummaan humna isaa akka nama dhuunfaa irratti hin fayyadamne seerri ni daangeessa; akkasumas, namni mootummaarraa mirga ofii eegachuu danda’a.
2.4. Sirna haqaa fi itti-gaafatamummaa ijaaruu
Seerri hundaa irratti itti-gaafatamummaa fi amanamummaa ni fide. Namni hojii irra oolchu kamiyyuu seeraan ni ilaalama. Kun hojii sirna haqaa ijaaruuf faayidaa olaanaa qaba.
2.5. Dhaabbilee fi tajaajila mootummaa qajeelchuu
Seerri hojii mootummaa fi dhaabbilee adda addaa qindeesuuf qajeelfama ta’a. Fakkeenyaaf, seerri hojii bulchiinsa, hojii daldalaa, hojii qabeenya fi hojii hojii mootummaa hundaa qajeelcha. Kun sirna hojii iftoomina qabu uuma.
2.6. Hawaasa gara misoomaatti tarkaanfachiisu
Seerri yoo sirnaan hojjate, hawaasni ofitti amanamaa, walitti amanuu fi walii tumsuu ni jalqaba. Namni mirga ofii seeraan eegu danda’u, hojii fi misooma irratti xiyyeeffata. Kanaaf, seerri gufuulee guddina keessaa hedduu ni hir’isa.
3. Seerri Maaliif Murteessaa Dha?
Sababoota armaan olitti ibsaman irraa kan ka’e, seerri bu’uura jireenya biyyaa fi hawaasaa ta’uu isaa ifa godha. Yoo seerri dhabame, haqa fi tasgabbii hin jiru, badii fi hacuuccaan dachaan ni baay’ata. Kanaaf, seerri akka lafa irratti ibsaa, akka bishaan ilma namaa nyaata, seerri jireenya hawaasaaf murteessaa dha.
4. Xumura
Waa’ee Kaayyoo fi Faayidaa Seeraa yoo xiinxalle, seerri hawaasaaf sirna jireenya, misooma, nageenya fi haqummaa buusuuf tokkicha meeshaa murteessaa ta’ee argama. Hawaasni seera kabajuun guddina, nageenya fi misooma argata; yoo seerri cabee, cunqursaa fi jeequmsa keessa kufa. Kanaaf, seera beekuun, kabajuun fi itti fayyadamuun dirqama nama hundaa dha.
Jecha Xumuraa
Seerri biyya tokkoo akka bu’uura mana ijaaramu fakkaata. Yoo bu’uura sirrii hin qabne, mana ol kaa’uun bu’aa hin qabu. Akka kanaan, biyya tokko keessatti seerri yoo sirrii hin ta’in, tasgabbii fi misoomni hin milkoofu. Kanaaf, seerri bu’uura nageenyaa, misoomaa fi haqummaa ti.
Keyword:
Seera, Kaayyoo Seeraa, Faayidaa Seeraa, Haqummaa, Nageenya Hawaasaa, Mirga Namoomaa, Misooma, Tasgabbii, Itti-gaafatamummaa, Sirna Haqaa.
