Seensa
Qiyaamni jecha Arabaa “Al-Qiyāmah” jedhamu irraa dhufe. Hiika isaa jechuun “Dhaabbachuu”, “Ka’uu”, ykn “Haqaaf Ka’u” jechuudha. Islaamummaan keessatti, Qiyaamni jecha guddaa fi ifaa ta’ee, Guyyaa Aakhiraa kan hundi lubbuun jiran ka’an ittiin jedhamuudha. Guyyaa sanatti lubbuun hundi deebitee kaafamti, nama hundi hojii isaa irratti falmamu, fi adabbii yookaan badhaasa Rabbii argata.
Guyyaan Qiyaamaa waa’ee amantii Islaamaa keessatti bu’uura guddaa fi utubaa iimaanaa keessaa tokko dha. Namni tokko yoo Qiyaamaatti hin amanne, iimaana isaa guutuu ta’uu hin danda’u. Qur’aanni fi hadiisni Nabi Muhammad (SAW) waa’ee Guyyaa Qiyaamaa bal’inaan dubbatu.
Hiika Qiyaamaa
Qiyaamni hiika bal’inaan yeroo lubbuun hundi du’e booda Rabbii isaanii duratti ka’anitti fayyadamu. Qur’aanni Qiyaama maqaa adda addaa kenneera:
- Al-Qiyāmah – (Dhaabbachuu)
- As-Sā‘ah – (Sa’aatii)
- Yawm ad-Deen – (Guyyaa Murtii)
- Yawm al-Hisāb – (Guyyaa Herregaa)
- Yawm al-Fasl – (Guyyaa Murtii fi Adda Baasuu)
Maqaan hundi kun ifatti mul’isa guyyaan sun akka guyyaa murtii fi haqni ittiin adda bahuudha.
Qiyaamaatti Amanuu (Iimaana Qiyaamaa)
Amanuun Qiyaamaa iimaana nama Muslimaa keessaa tokko. Namni Qiyaamaatti amanuun:
- Guyyaa Murtii ni amana.
- Nama hundi kaafama ni amana.
- Herrega fi adabbii yookaan badhaasa ni amana.
- Jannata fi Jahannam akka dhugaa ta’an ni amana.
- Malaa’ikota, kitaabota fi ergamtoota Rabbii ni amana.
Nabi Muhammad (SAW) akkana jedhan:
“Namni Rabbiitti, ergamtoota Isaatti, kitaabota Isaatti, malaa’ikota Isaatti, Guyyaa Qiyaamaatti, fi murtii gaarii fi hamaa Rabbii irraa dhufutti hin amanne, iimaana guutuu hin qabu.”
(Sahih Muslim)
Waa’ee Guyyaa Qiyaamaa Qur’aanni Maal Jedha?
Qur’aanni waa’ee Qiyaamaa bakka hedduutti haala nama yaaddessu fi nama kakaasu ta’een kaasee jira:
“Guyyaan sun yeroo aduun dhiphattu, urjiin caccabdu, lafti jabaatte yammuu raafamtu, fi nama hundi ka’u — yeroo sanatti hojiin isaanii hunda ni hidhatama.”
(Surat az-Zalzalah: 1–8)
“Namni tokko tokkos wanta hojjete xiqqaa ta’uu yookaan guddaa ta’u ni argu.”
(Az-Zalzalah: 7–8)
Kun agarsiisa guyyaa sanatti hojii tokkotu hin dhokatu. Hojii gaarii fi hamaa hundi ifatti bahu.
Mallattoolee Qiyaamaa (Alamaatu’s-Saa‘ah)
Nabi Muhammad (SAW) mallattoolee hedduun Guyyaa Qiyaamaa dursee himan. Isaan keessaa muraasni:
1. Mallattoolee Xiqqaa (Sughraa)
Isaan kan yeroo dheeraa dura mul’atan:
- Ergamni Muhammad (SAW) dhufuu.
- Ilmi namaa cubbuu fi faallaa amantii keessatti kufuu.
- Amanamummaan badee sobni babal’achuu.
- Qabeenyi baay’achuun, namni hiyyeessi hir’achuu.
- Itti fayyadama sirrii hin qabne fi miidiyaa badii babal’achuu.
- Namni barate irraa hin baratamne, warri qulqulluun xiqqaatuu.
2. Mallattoolee Guddoo (Kubraa)
Isaan yeroo dhiyoo Qiyaamaa dura mul’atan:
- Dajjaal (maraataa sobaa guddaa) dhufuu.
- Nabii Iisaa (A.S) samii irraa bu’u.
- Yaajuuj fi Maajuuj dhufuu.
- Adduunyiin duumessa guddaan haguuggamtu.
- Aduu dhiyaa irraa ba’u.
- Qur’aanni fi beekumsi dhabamuu.
- Dabareen du’aa fi kaafamuu itti aanuu.
Haala Guyyaa Qiyaamaa
Guyyaa Qiyaamaa, lubbuun hundi du’aa booda akka bishaan irraa margu kaafama. Qabeenyi, aangoon, maatiin, fi firoonni hundi hin fayyadan. Nama tokko nama biraa irraa fageenya argata.
“Guyyaa sanatti, ilma namaa keessaa tokkos waliif hin galu. Murtiin hunda Rabbii olta’aa bira jira.”
(Al-Baqarah: 48)
Namni hojii gaarii hojjete jannata ni seena, kan badii hojjete immoo adabbii Jahannam ni argata. Garuu, Rahmata Rabbii guddaa ta’uu hin irraanfatamu — namoota qalbii tolaa fi tawbaa dhugaa godhatan ni araarama.
Hojii fi Qiyaamaa Wal Qabsiisuu
Qiyaamaatti amanuun nama gara hojii gaarii fi obsaa geessa. Namni Qiyaamaatti dhugumaan amane:
- Sobaa fi badii ni fagaata,
- Hojii isaa Rabbiin duratti ni fooyyessa,
- Namaa miidhuu irraa of qusata,
- Rahmata Rabbii kajeelaa fi araara Isaatiif dalaga.
Barnoota Qiyaamaarraa Barannu
- Addunyaan daangaa qabdi – yeroo tokko ni dhuma.
- Hojii keenyarraa herrega qabna – wanti hundi galmaa’a.
- Rabbii olta’aa haqa – nama hunda adabbii ykn badhaasa Isaaf dhiyeessa.
- Amantii fi hojii gaarii qabeenya caala – wanti bara baraa nu fayyadu hojii tolaa qofa.
- Obsuu fi tawbaa hin dhiisin – yeroo irraa hafu hin jiru.
Xumura
Guyyaan Qiyaamaa dhugaa cimaa fi ifaa dha. Islaamni nama hunda akka Guyyaa sana yaadatee of fooyyessu gorsa. Qiyaama yaadachuun gara Rabbiitti deebisu, gara hojii gaarii fi obsaa nama geessa. Rabbii olta’aa haa kadhannu:
“Yaa Rabbii! Guyyaa dhaabbannaa sana, nu keessa nama amantii fi hojii gaarii qabaniin taasiisi, nu Jannata keetti nu seensi.”
Aamiin.
Qopheesse: Abdela Erkiso
Mata Duree: Qiyaama (Dhaabbachuu)
Qabiyyee: Islaama, Aakhira, Amantii
