Get Started
Home » Uncategorized  » 

  1. Seensa (Introduction)

Proklamaashinii Tajaajila Fayyaa Hawaasaa, yookin Public Health Proclamation No. 200/2000, seera Federaalaa Itoophiyaa bara 2000tti (Gaafa 9 Bitootessa 2000) baafame dha.

Kaayyoon isaa:

Fayyaa uummataa eegu fi tiksuuf,

Deeggarsa hawaasaa (societal participation) tajaajila fayyaa keessatti hirmaachisuuf,

Seeraafi qajeelfamoota fayyaa hawaasaa diriirsuuf,

Hawaasaaf naannoo fayya-qabeessa uumuu fi kunuunsuuf.

Barreessaan seera kana keessatti “WHEREAS” jedhuun sagalee ijoolee (preamble) of keessaa qaba; fakkeenyaaf:

“WHEREAS, the active participation of the society in the health sector has become necessary …”
“WHEREAS, it is believed that the attitudinal change of the society through primary health care approach can solve most of the health problems …”

Seerri kun kitaaba qooddataa (parts) adda addaatti qoodame jira: General, Advisory Board, Inspections, Public Health (food, water, communicable disease, sanitation, etc.), fi provisions garagaraa.

Garuu hubadhu: Proklamaashinii kana bara 2009tti seera haaraa “Food, Medicine and Health Care Administration and Control Proclamation No. 661/2009” jedhameen bakka isaa bu’era; kana jechuun seerri 200/2000 haala tokko tokkoon haamilee keessatti “repealed” ta’e jira.

Seenaan jijjiirama seeraa fi sadarkaa seera kanaa ilaalchisee, bakka inni argame fi haala fooyya’insa isaa (repeal fi bakka bu’u) irratti ni xiyyeeffanna.


  1. Qooddii fi Mata-dureewwan Seera No. 200/2000 (Public Health Proclamation)

Seerri kun mata-dureewwan (parts) gurguddoo armaan gadii qaba:

Qooddii (Part) Waliigala Mata-duree Haala inni ilaalu

Part One – General Short Title, Definitions Maqa seera, hiika jechootaa (definitions) fi wantoota bu’uuraa irratti xiyyeeffata.
Part Two – Advisory Board Establishment of Public Advisory Board, Powers & Duties, Meetings Waajjira / Board gosa Federaalaa fi naannoo keessatti ijaaru, dirqama, hojii fi bulchiinsa isaa irratti.
Part Three – Inspectors Appointment, Powers & Duties of Inspectors Ogeeyyii seera hojiirra oolchuu qaban (inspectors) filachuuf, aangoo isaan qaban fi itti gaafatamummaa isaanii irratti.
Part Four – Public Health (Food, Water, Hygiene, Sanitation, Waste Disposal, Communicable Diseases, Control at Ports, Health Permits, etc.) Qajeelfamaalee fi to’annoo fayyaa hawaasaa — qulqullina nyaataa, bishaanii, ijaarsota fayyaa, dhibee daddarbaa, qullina naannoo fi kkf.
Part Five – Miscellaneous Provisions Transitional, legal, penal, complaint mechanisms, etc. Qajeelfamaalee dabalu, miidhamuu fi murtii, hawaasaaf gahee seeraa fi yaada komii dhiyeessuu.

Gabaabumatti, seerri kun bakka gurguddoo armaan olitti ibsame keessa seera fi qajeelfamaalee tajaajila fayyaa hawaasaa too’achuu fi mirkaneessuu irratti xiyyeeffata.


  1. Haala Hojiirra Oolchuu fi Aangoo Ogeeyyii (Inspectors) fi Board

3.1 Board (Advisory Board)

Seerri kun Waajjira (Board) qopheessuu fi ijaaruuf qajeelfama kenna – akka Board tokko mootummaa Federaalaa fi naannoo keessaatti tajaajiluu danda’u.

Dirqama Board keessa jiran: health authority tajaajila sirrii gochuu irratti gorsa kennu, qorannoodhaan deggarsa gochuu, hojii biroo itti kennamu hojiirra oolchu.

Board haala isaa ofii isaatiin walgahii fi seera hojii qabu qaba; murtiidhaan itti kennama, quorum fi tatamsa’ina murtii.

3.2 Ogeeyyii Seera Hojiirra Oolchu (Inspectors)

Public Health Authority (Ministry of Health ykn Health Bureau naannoo) ogeeyyii dandeettii qaban filachuuf dirqama qaba.

Aangoo fi dirqama ogeeyyii:
  • Gara bakka tokkoo seenuu fi madaallii raawwachuu (inspecting premises)
  • Xiyyeeffannoo fayyaa namaa yeroon yeroo qorachuu, dhaqna gochuu
  • Meeshaalee ykn wantoota seeraan alaa dhaabbachuu fi ni dhaabu
  • Suuraa, deggarsa, galmeewwan, ragaa masterii fudhachuu
  • Mana, bakka ijaarsota fayyaa, daldala, suuqii nyaataa fi kkf qorachuu
  • Mana tokko yeroo barbaachisaa cufamuu, wantoonni achi jiru akka hin tuqamne gochuu ykn lafti akka hin fayyadamne ajaja kennuu
  • Dhaabbilee fi ijaarsota ijaaruu fi eeggachuun seeraan ala ta’an irratti hojii irratti hubannoo qabaachuun
  • Ragaa sakatta’insi gaggeeffame galmeessuu fi motummaan seera fudhachuuf dhiyeessuu

Inspectors osoo hojii isaanii raawwachaa jiranii yoo rakkoo tokko mul’ate, Poolisii waliin hojjechuu, ol’aantumma poolisii gaafachuu danda’u.

Ogeeyyii yeroo seera raawwatan, eenyumma isaanii agarsiisuu (identity card) fi aangoo isaanii ibsu qabu.


  1. Qajeelfamaalee Fayyaa Hawaasaa (Public Health Provisions)

Part Four seera kanaa qabeenya hedduu qaba; isaan keessaa muraasni:

4.1 Quuqullina Nyaataa (Food Quality)

Seerri kun “food quality” hiika isaa adda baase; nyaataan bifa biological, chemical fi physical keessatti sadarkaa biyyaafi addunyaa waliin deemuu qaba.

To’annoo nyaata, hanqina nyaataa, hanqina hojiirra oluu nyaata kunuunsi isaa, adeemsa nyaataa keessatti qulqullina mirkaneessuu, dhiyeessii fi manca’iinsa nyaataa too’achuufi.

4.2 Qulqullina Bishaanii (Water Quality, Handling, Disposal)

Bishaan dhugaatii fi bishaan fayyaa hawaasaa keessatti itti fayyadamu qulqullina isaa (microbial, chemical, physical) to’achuu qaba.

Bishaan bakka hawaasaatti geessuu, kuusuu, tuulma (storage) fi waraabuu (distribution) keessatti qulqullina gochuu

Xiyyefannoo yeroo bishaan jiraachuun hin danda’amne (shortage) fi sirna qulqullinaa deebisuu

4.3 Hygiene, Sanitation, Gaaffii Naannoo (Sanitation, Waste Disposal)

Hojii qulqullina mana jireenyaa, keessumaa mana fincaanii (toilet facilities), meeshaalee bishaan bahaa fi galaanaa (drainage), bakka qilleensa gaarii fi hoolaa (ventilation)

Baasii fi butuuwwan (waste), meeshaalee gubbaa’olmaa (solid waste), butuu fi konkolaataa gubbaa’olmaa (liquid waste), ijaarsota gubbaa’olmaa (sewerage) fi too’achuu

Ajaja qabiyyee mana jiru fi mana ijaarsota bakka hawaasni itti argamu akkasumas mana wajjiraa fi gurgurtaa nyaataa

4.4 To’annoo Dhibee Daddarbaa (Communicable Diseases)

Seerri kun too’achuu fi ittisuu dhibee daddarbaa (infectious / communicable diseases) irratti xiyyeeffata:
  • Karoora ittisaa fi qoqqoodinsa (isolation, quarantine)
  • Kofiiwwan ittisaa fi talaallii
  • Mallattoolee fi hordoffii (surveillance)
  • Yeroo weerara (epidemic) fi yeroo hatattamaa (emergency) seera adeemsifamuu
  • Dhaabbilee yaalaa fi warra dhibee daddarbaa qaban hojii keessaa baasuu ykn meeshaa adda gochuu (removal)

Sana keessaa seerri kun mootummaa ykn Ministirii Fayyaa akka dhaabbilee fi bakkoota sochiin nama daddarbaa hin uumneef akkasuma ajaja kennuu danda’a.

Seerri kun akkaataa gochoota meeshaalee warra wabii fayyaa (health permits) fi ijaarsa (construction) keessatti haala foyya’aa gochuuf ajaja kennu (licenses, permits)

4.5 To’annoo Geggeessituu fi Dabalataan

To’annoo daawwii (control at entry/exit ports) — meeshaa fi namoota biyya keessa olka’anii fi ba’an too’achuu (customs, health checks)

Ijaarsota fayyaa fi adeemsa ijaarsaa (building permits, site approval) irratti shuruudhaan seera hojjechu

Dhaabbilee fayyaa, hojjattoota fayyaa fi hojii walqabatee ilaaluu

Dursee hayyama / permits fudhachuu qabaachuu (health permits) fi eegumsa mootummaa

4.6 Gabaasa, Murtii, Adabbii (Complaints, Penalty, Miscellaneous)

Namoonni mana, dhaabbilee ykn gareewwan seera cabsan ilaalchisee komii dhiyeessuu danda’u

Namoota seera cabsan irratti adabbii fi murtii kennu

Adeemsa hojiirra ooluuf gahumsa seeraa fi waliigaltee (regulations) dhufuuf ajaja kennuu


  1. Fooyya’insa, Haala Jijjiiramaa fi Seera Biyya Haaraa

Seerri 200/2000 yeroo dheeraaf tajaajilaa ture, garuu dhimmoota fayyaa, ijaarsota, medicine fi dhiyeessii fayyaa, teekinoolojii, ilaalcha haaraa seera fayyaa keessatti dhufan hunda hin qabu ture. Kanaaf:

Bara 2009, Food, Medicine and Health Care Administration and Control Proclamation No. 661/2009 jechuun seera tokko tokko hojii fi adeemsa fayyaa irratti jijjiirama fidu seera haaraa baafame.

Seera haaraan kun Proklamaashinii 200/2000 bakka isaa bu’e, yookaan seera 200/2000 akka hin hojjetamne taasise.

Kun jechuun: Proklamaashinii 200/2000 akkuma seeraan haqame (repealed) ta’ee, ammas seera haaraa fi qajeelfamoota haaraa keessatti hojii irra oola.

Seera haaraa keessatti dhimmoonni duraan Proklamaashinii 200/2000 ilaale turan — nyaataa, dawaa, ijaarsota fayyaa, qorannaa, hojii hojjattoota fayyaa, too’annoo fi kkf — haala walitti bahan, haala fooyya’aa fi sirna to’annoo cimaa keessatti haammata.

Akkasumas, yeroo gabaabaa keessa, Proclamation kabajaa fayyaa fi to’annoo tajaajila fayyaa ilaalchisee seera haaraawwan biro itti fufinsaan baafamaa jiru (e.g. Health Service Administration and Regulation Proclamation) jiru.

Walumaagala, seera 200/2000 hojii isaa eegalee ture, garuu yeroo ammaa bakka isaa seera haaraan fudhatameeti jira.


  1. Xiinxala fi Yaada (Critique, Strengths, Weaknesses)

6.1 Humna (Strengths)

Seerri kun ilaalcha fayyaa hawaasaa (public health) bal’inaan ilaale; nyaataa, bishaan, ijaarsota fayyaa, daddarbaa fi sanitaashinii.

Hirmaannaa hawaasaa (community participation) dursuu fi nama biyya keessa jiraataa tajaajila fayyaa irratti hirmaachisuuf yaada kennuu.

Adeemsa qorannaa fi gorsaa Board fi Inspectors qaban, seera hojiirra oolchuuf akka ta’e.

Ajaja daddarbaa fi to’annoo yeroo weerara / dhibee daddarbaa irratti aangoo kennuu — kun yeroo COVID-19 fi dhibee biroo yeroo dhiyoo keessa murteessaadha.

6.2 Hanqinaalee (Weaknesses / Limitations)

Seera teknoolojii haaraa fi dawaa, tekinoolojii salphaa, qunnamtii fi ICT waliin deemuu hin danda’u ture.

Dhaabbilee fayyaa fi dawaa danda’amu, seera afaan qabiyyee dawaa fi to’annoo dawaa irratti haala guutuu hin qabu ture.

Hirmaannaa hawaasaa gochuun adeemsaf dandeettii fi bajata gahaa hin qabne.

Inspectors fi Board hojii isaanii sirnaan raawwachiisuuf humna fi deeggarsa gahaa hin qabaatan yeroo tokko tokko.

Seera faayidaa fi sadarkaa biyyaafi naannoo waliin walitti dhufeenya qabu (harmonization) hin guutne.

Seerri 200/2000 yeroo qorannoon fi pratiikiin fayyaa jijjiiramanii jiru, wantoota haaraa adda baasuuf gahuumsa hin qabaatin

6.3 Qabxiilee jijjiiramaa barbaachisan

Seera haaraa fi qajeelfamoota haaraa waliin walsimsiisuu (harmonization between old and new health laws)

Humna hojjettootaa (inspectors) fi deggarsa isaanii cimaa gochuu

ICT fi teekinoolojii fayyaa (digital health) akka seera keessaa qooda qabu gochuu

Hirmaannaa hawaasaa daran bal’isuun, hubannoo fi tajaajila fayyaa gara biyyaatti dhiyeessuu

Qajeelfama fi seera daldala dawaa, ijaarsota fayyaa fi hojjettoota fayyaa waliin walqabatu fooyyessuudha.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *