Kinaarotiin, yookiin maqaa saayinsiiin balʼinaan beekamuun Maalaariyaan, dhukkuba lubbuu namaa galaafatuufi naannoo hoʼaa fi bokkaan jiru keessatti baayʼinaan mulʼatudha. Dhukkubni kun waggaatti namoota miliyoonota hedduu qabaa, keessumaa Afrikaa Giddugaleessaa fi Bahaa keessatti dhiibbaa guddaa geessisa. Dhukkubni kun dhukkuba salphaatti yaalamu dandaʼu taʼus, yeroon yoo hin yaalamne garuu, akka tasaa hammaatee lubbuu namaa dabarsuu dandaʼa.
Maaltu Kinaarotii Fida? Madda Dhukkubichaa
Kinaarotiin dhukkuba vaayirasii yookiin baakteeriyaa osoo hin taane, wanta xinnoo lubbu-qabeessa Paaraasaayitii (Parasite) jedhamuun dhufudha. Paaraasaayitiin kun miseensa garee Plasmodium jedhamuu yoo taʼu, gosa gurguddoo afur (ykn shaan) namatti dhukkuba fidan jiru.
Fakkeenya Guddaa: Ejersa (Mosquito) Gosa "Anopheles"
Akkamitti dhukkubni kun nama irraa namaatti darba?
- Ejersa Dhukkubsataa: Jalqaba irratti, ejersa dubartii gosa Anopheles jedhamtuudha. Ejersi kun nama paaraasaayitii Kinaarotii/Maalaariyaatiin qabame ciniintee, paaraasaayiticha dhiiga nama sanaa keessaa fudhatti.
- Paaraasaayitiin Yeroo Of-qopheessuu: Paaraasaayitiin ejersa keessatti guddachaa deemee, yeroo ciniinuuf qophaaʼu gara hundee ciniinsuu ejersichaa deema.
- Daddarbiinsa Dhukkubichaa: Ejersi dhukkubaan guutamte sun nama fayyaa taʼe yoo ciniintu, paaraasaayitii kana dhiiga nama sanaa keessaatti gadi lakkisti.
- Hojiin Garaa: Paaraasaayitiin sun dhiiga keessa deddeebiʼee gara Tiruu (Liver) nama sanaa deemee achitti guddachuu fi baayʼachuu jalqaba.
- Dhiiga Diimaa Miidhuu: Yeroo guddina isaa fixu, Tiruu keessaa bahee gara Seelota Dhiigaa Diimaa (Red Blood Cells) seenee, seelota sana barbadeessuu fi hammaachuu itti fufa. Kunis mallattoolee Kinaarotii fida.
Waan Hubatamuu Qabu: Paaraasaayitiin Kinaarotii nama irraa namaatti akka qooqaawwan biroo harganuu yookaan harkaan qaqqabuun hin darbu. Daddarbiinsaaf Ejersi (Mosquito) dirqama taati.
Mallattoolee fi Of-Eeggannoo Kinaarotii
Mallattooleen Kinaarotii yeroo baayʼee erga ciniinsuu ejersaa irraa torban tokkoo hanga afurii booda mulʼachuu jalqabu. Garuu namoota tokko tokko irratti jiʼoota hedduu booda mulʼachuu dandaʼa. Mallattooleen gurguddoon Kinaarotii yookiin Kinaarotii Garmalee (Severe Malaria) qabu kanneen armaan gadiiti.
A. Mallattoolee Beekamoo (The Classic Malaria Attack)
Mallattooleen kunniin akka marsaa yookiin seenaa sadii (three-stage cycle) deemuun beekamu.
- Marsaa Qorraa/Dadhabbiin (Cold Stage):
- Qorra guddaa: Qaamni akkaan qorra, fiixee harkaafi miigaan gadi lakkifata.
- Hergugga'uu (Shivering/Chills): Namni sun akka nama lafee cabsee haala guddaan harguggaʼa.
- Marsaa Hoʼaa (Hot Stage):
- Hoʼa Qaamaa Olaanaa (High Fever): Hoʼi qaamaa akkuma tasaa olkaʼa, yeroo baayʼee 40°C (yookiin 104°F) ol gaʼuu dandaʼa.
- Dhadhaaʼuu Mataa (Headache) fi Qaamaa: Mataa nama guba, qaamni nama dhukkuba.
- Haala Jabaa: Marsaan kun sa'aatii muraasa turee yookaan guyyaa tokko guutuu turee darbuu dandaʼa.
- Marsaa Dafqaa (Sweating Stage):
- Dafqa Baayʼee: Qaamni dafqa guddaa dhiisuun hoʼa isaa gadi buusa.
- Haala Fooyyaʼaa: Namni suuta jedhee gara hoʼa qaamaa idileetti deebiʼa.
Fakkeenya: Nama tokko yoo ciniinse, ganama hojii deemaa osoo jiruu akkuma tasaa qorri lafee cabsu itti seenee, sa'aatii muraasa booda hoʼi cimaan itti seenee akka ibiddaatti gubata. Kana booda sa'aatii muraasaaf dafqa guddaa dhiisee tasgabbaa'a. Mallattooleen kun yeroo murtaa'e booda irra deebi'anii mul'atu.
B. Mallattoolee Garmalee (Severe Malaria)
Kinaarotiin/Maalaariyaan yoo dafee hin yaalamne yookiin yoo paaraasaayitiin gosa cimaa (Plasmodium falciparum) ta'e, gara haala lubbuu namaa balaa keessa buusutti jijjiiramuu dandaʼa.
- Maalaariyaa Sammuu (Cerebral Malaria): Paaraasaayitiin ujummoo dhiigaa sammuutti deemu yoo cufu, dhiibbaa sammuu irratti uumuun akka tasaa of wallaalanii kufuu (seizures) fi of wallaalummaa (coma) fiduu dandaʼa.
- Dhiiga Dhabuu (Anaemia): Sababa seelota dhiigaa diimaa hatattamaan barbadaa'uun, dhiigni namaa hir'achuu (Anaemia) fiduun dadhabbiin guddaan fi hafuura gabaabduu namaa dhaba.
- Qaamni Keessaa Miidhamuu: Tiruu, Kalee, fi Sibiidduun (Spleen) miidhamuun hojii isaanii guutuu dhabu.
- Hafuurri Namaa Cufamuu (Pulmonary Edema): Bishaan somba keessatti walitti qabamuun nama hafuurri itti dadhabu.
Yaala fi Ittisa Kinaarotii
Dhukkubni Kinaarotii/Maalaariyaa yaalamaa fi ittifamaa taʼuu isaa beekuun barbaachisaadha.
Yaala (Treatment)
Kinaarotiin akkuma tasaa yaala cimaa ogeessa fayyaa barbaada. Qoricha Maalaariyaa/Kinaarotii antimalarial drugs jedhaman fayyadamuun paaraasaayitii dhiiga keessaa balleessuun ni danda'ama. Qorichi Artemisinin-based Combination Therapies (ACTs) jedhaman yeroo ammaa kana yaala gosa Kinaarotii hedduuf qoricha filatamoodha.
Ittisa (Prevention)
Ejersa of irraa ittisuun tooftaa Kinaarotii ittisuu isa guddadha.
- Sirriiddaa Ejersaa (Mosquito Nets): Hirribaan dura siree/ciisicha keenya guutummaatti sirriiddaa qoricha dibame (Insecticide-treated nets - ITNs) fayyadamuun ciniinsuu ejersaa yeroo halkanii ittisa.
- Qoricha Qaamaa (Repellent): Yeroo halkanii yookiin ganama Ejersi jiruutti, qoricha ejersa qaama irraa ittisuuf gargaaru dibachuu.
- Hoo'aa fi Surree Dheeraa: Uffata hooʼaa yookiin surree dheeraa uffachuun qaama keenya Ejersaaf saaxiluu hirʼisuu.
- Bishaan Yaalaa: Bakka bishaan diriiraa yeroo dheeraaf ture (akka boollaa, yookiin bidiruu bishaan guutame) ejersi achitti dhalatuu waan danda'uuf, bakka akkasii yaaluu fi cufuu.
Guduunfaa
Kinaarotiin dhukkuba nama guddaafi daa'ima, dhiiraa fi dubartii hunda miidhuu danda'uudha. Namoota naannoo Maalaariyaan babal'atee keessa jiraatan yookiin imala deeman hundaaf, mallattoolee isaa beekuu fi sirna ittisaa amansiisaa hordofuun barbaachisaadha. Yoo mallattoo ho'aa, qorraa, fi hargugga'uu wal-faana mul'atu of irratti yookaan maatii kee irratti argite, osoo hin turin ogeessa fayyaa (Health Professional) mariisisuun murteessaa dha.