Get Started
Hiree Mootummaa Lamaa (Double Government System): Mootummaa Federaalaa fi Mootummaa Naannolee
Home » Uncategorized  »  Hiree Mootummaa Lamaa (Double Government System): Mootummaa Federaalaa fi Mootummaa Naannolee
Hiree Mootummaa Lamaa (Double Government System): Mootummaa Federaalaa fi Mootummaa Naannolee


Mootummaan addunyaa irratti dhaabbatu hundi seera, sirna bulchiinsaa fi caasaa aangoo adda addaa qaba. Sirna mootummaa keessaa tokko Hiree Mootummaa Lamaa jedhamee beekamu, yookiin Federal System of Government jedhamuu danda’a. Sirna kana keessatti mootummaa tokko keessatti aangoon mootummaa lama qoodamee jiraata:

  1. Mootummaa Federaalaa – kan biyyattii guutuu bakka bu’u, hojii fi aangoo waliigalaa qabu.
  2. Mootummaa Naannolee (State/Region) – kan naannolee ykn gosoota tokko tokko bakka bu’u, aangoo ofii fi hojii of danda’e qabu.

Sirna kana keessatti mootummaa lamaanuu seera ofii qabu, aangoo ofii qabu, garuu waliigaltee fi qoodinsa aangoo irratti hundaa’uun waliin hojjetu.


1. Hiree Mootummaa Lamaa Maaliif?

Hiree mootummaa lamaan bifa ittiin aangoon mootummaa qoodamu fi hunda irratti ol’aantummaan mootummaa tokko hin uumamne dha. Kanaafis sababa ijoo lama qaba:

  • Ittisa aangoo ol’aanaa tokkoo (centralization of power): Yoo mootummaa tokko qofatti aangoon hunda kennamu, balaa hacuuccaa, dhiphina demokraasii fi rakkoo sirna dimokraatawaa dhufu danda’a.
  • Mirga fi eenyummaa naannolee kabachiisuuf: Saboota, gosoota, afaanota, aadaa fi seenaa adda addaa qabu keessatti mootummaa naannolee ofiin of bulchu akka danda’an gochuuf.

Kanaaf, hireen mootummaa lamaan dimokraasii jabeessuu fi nageenya siyaasaa eegsisuuf dirqama guddaa qaba.


2. Qoodinsa Aangoo: Federaalaa fi Naannoo

Hiree mootummaa lamaan seera mootummaa (constitution) irratti hundaa’a. Seerri mootummaa biyyattiin qoodinsa aangoo labsuun hojii mootummaa lamaan adda baasa. Fakkeenyaaf:

A. Aangoo Mootummaa Federaalaa

  • Ittisa biyya alaa fi nageenya waliigalaa eeguu (defense & security).
  • Hariiroo alaa fi waliigaltee biyyoota biraa waliin taasisuu.
  • Qabeenya waliigalaa ykn qabeenya biyyattii guutuu ilaalu (natural resources of national concern).
  • Maallaqa biyya guutuu, qarshii, fi policy diinagdee waliigalaa to’achu.

B. Aangoo Mootummaa Naannoo

  • Bulchiinsa naannoo keessatti seerota baasuu fi hojiirra oolchuu.
  • Afaan, aadaa, fi eenyummaa uummata isaanii tikfachuu.
  • Qabeenya naannoo isaanii fayyadamuuf karoora baasuu.
  • Tajaajila hawaasummaa (barnoota, fayyaa, bulchiinsa gaaffii ummataa) diriirsuu.

C. Aangoo Waliigalaa

Yeroo baay’ee, hojii tokko mootummaa lamaan waliin hojjechuu danda’u. Fakkeenyaaf: barnoota, misooma diinagdee, eegumsa naannoo fi federaalaa walitti dhufeenya qabu.


3. Walitti Hidhata Mootummaa Lamaan

Hiree mootummaa lamaan yeroo itti hojjetu, walitti dhufeenya mootummaa federaalaa fi naannolee irratti hundaa’a. Walitti hidhata kana keessaa:

  • Waliigaltee seeraa (constitutional relationship): Hundee waliigalaa seera mootummaa ti. Mootummaan federaalaa fi mootummaa naannolee lamaan seera kana kabaju.
  • Kabajaa aangoo walii galaa: Mootummaan federaalaa aangoo naannoo keessatti harka hin galfatu; akkasumas mootummaa naannoo federaalaa keessatti aangoo hin dhoorku.
  • Marii fi waliigaltee siyaasaa: Rakkoon yoo uumame, marii siyaasaa fi waliigaltee irratti hundaa’uun furmaata ni barbaadamu.
  • Murtii Mana Murtii Seera Mootummaa (Constitutional Court): Yeroo yeroo falmiin aangoo naannoo fi federaalaa walitti dhufuu danda’a, mana murtii seera mootummaa (ykn qaama sirna murtii ol’aanaa) murtii kennu.

4. Faayidaa Hiree Mootummaa Lamaa

  • Eenyummaa fi mirga sabootaa fi gosoota adda addaa kabachiisa.
  • Dimokraasii fi bilisummaa siyaasaa jabeessa.
  • Haqa naannolee of bulchuu kan eegu.
  • Rakkoo siyaasaa fi eenyummaa sabootaa tasgabbeessuu keessatti gahee guddaa qaba.
  • Hirmaannaa uummata bal’aa taasisuu danda’a.

5. Cimina fi Hanqina

Cimina:

  • Sirna dimokraasii fi hirmaannaa uummataa jabeessa.
  • Aangoo mootummaa tokko harka hin galfatu; qoodinsa haqa qabeessa ta’e uuma.
  • Naannolee keessatti misooma fi sirna hojii gaarii dhiyeessa.

Hanqina:

  • Yeroo tokko tokko walitti bu’iinsi aangoo naannoo fi federaalaa ni uumama.
  • Qabeenya biyyattii guutuu irratti walitti bu’iinsa ni fida.
  • Yeroo naannoleen walitti hin galin, biyya diigamuu danda’a.

6. Xumura

Hiree mootummaa lamaan (Double Government System) sirna mootummaa dimokraatawaa keessatti baay’ee barbaachisaa dha. Mootummaan federaalaa fi mootummaa naannolee aangoo adda baafachuun mootummaa keessatti walqixxummaa, bilisummaa fi eenyummaa naannolee tiksa. Garuu yeroo tokko tokko rakkoon walitti bu’iinsaa uumamuus mala; kanaaf waliigaltee siyaasaa, seera mootummaa fi marii dimokraatawaa irratti hundaa’uun furmaata barbaachisa.

Hireen mootummaa lamaan akka mootummaa biyya tokko keessatti tasgabbiin, hirmaannaan fi bilisummaan uummataa cimu, bu’uura nagaa fi misoomaa kan ta’e ta’uu ni mirkaneessa.


👆 Kana caalaa fedhii kee yoo ta’e, seera mootummaa Itoophiyaa irratti hundaa’uun fakkeenya dabalataa akka Oromiyaatti siif qopheessuu nan danda’a. Ati barbaaddaa?

Button

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *